Digesta vel Pandectae — Liber XXXXV

DOMINI NOSTRI SACRATISSIMI PRINCIPIS
IUSTINIANI
IURIS ENUCLEATI EX OMNI VETERE IURE COLLECTI
DIGESTORUM SEU PANDECTARUM

LIBER XXXXV

45.1.0. De ver­bo­rum obligationibus.

45.2.0. De duobus reis constituendis.

45.3.0. De stip­u­la­tione servorum.

 

45.1.0. De ver­bo­rum obligationibus.

 

45.1.1

Ulpi­anus libro 48 ad Sabinum

pr. Stip­u­la­tio non potest con­fi­ci nisi utroque loquente: et ideo neque mutus neque sur­dus neque infans stip­u­la­tionem con­tra­here pos­sunt: nec absens qui­dem, quo­ni­am exaudire invicem debent. Si quis igi­tur ex his vult stip­u­lari, per servum prae­sen­tem stip­ule­tur, et adquiret ei ex stip­u­latu actionem. Item si quis obligari velit, iubeat et erit quod ius­su obligatus.

1. Qui prae­sens inter­ro­gav­it, si ante­quam sibi respon­dere­tur disces­sit, inutilem efficit stip­u­la­tionem: sin vero prae­sens inter­ro­gav­it, mox disces­sit et rever­so respon­sum est, oblig­at: inter­val­lum enim medi­um non viti­av­it obligationem.

2. Si quis ita inter­ro­get “dabis?” respon­der­it “quid ni?”, et is utique in ea causa est, ut oblig­e­tur: con­tra si sine ver­bis adnuis­set. Non tan­tum autem civiliter, sed nec nat­u­raliter oblig­atur, qui ita adnu­it: et ideo recte dic­tum est non obligari pro eo nec fideius­sorem quidem.

3. Si quis sim­pliciter inter­ro­ga­tus respon­der­it: “si illud fac­tum erit, dabo”, non obligari eum con­stat: aut si ita inter­ro­ga­tus: “intra kalen­das quin­tas?” respon­der­it: “dabo idibus”, aeque non oblig­atur: non enim sic respon­dit, ut inter­ro­ga­tus est. Et ver­sa vice si inter­ro­ga­tus fuer­it sub condi­cione, respon­der­it pure, dicen­dum erit eum non obligari. Cum adic­it aliq­uid vel detrahit oblig­a­tioni, sem­per proban­dum est viti­atam esse oblig­a­tionem, nisi stip­u­la­tori diver­si­tas respon­sio­n­is ili­co placuer­it: tunc enim alia stip­u­la­tio con­trac­ta esse videtur.

4. Si stip­u­lan­ti mihi “decem” tu “vig­in­ti” respon­deas, non esse con­trac­tam oblig­a­tionem nisi in decem con­stat. Ex con­trario quoque si me “vig­in­ti” inter­ro­gante tu “decem” respon­deas, oblig­a­tio nisi in decem non erit con­trac­ta: licet enim oportet con­gruere sum­mam, atta­men man­i­festis­si­mum est vig­in­ti et decem inesse.

5. Sed si mihi Pam­philum stip­u­lan­ti tu Pam­philum et Stichum spo­pon­deris, Stichi adiec­tionem pro super­vac­uo haben­dam puto: nam si tot sunt stip­u­la­tiones, quot cor­po­ra, duae sunt quo­dammo­do stip­u­la­tiones, una utilis, alia inutilis, neque vitiatur utilis per hanc inutilem.

6. Eadem an alia lin­gua respon­dea­tur, nihil inter­est. Proinde si quis Latine inter­ro­gaver­it, respon­dea­tur ei Graece, dum­mo­do con­gru­enter respon­dea­tur, oblig­a­tio con­sti­tu­ta est: idem per con­trar­i­um. Sed utrum hoc usque ad Grae­cum ser­monem tan­tum pro­trahimus an vero et ad ali­um, poenum forte vel Assyri­um vel cuius alterius lin­guae, dubitari potest. Et scrip­tura Sabi­ni, sed et verum pat­i­tur, ut omnis ser­mo con­tineat ver­bo­rum oblig­a­tionem, ita tamen, ut uterque alterius lin­guam intel­le­gat sive per se sive per verum interpretem.

45.1.2

Paulus libro 12 ad Sabinum

pr. Stip­u­la­tion­um quaedam in dan­do, quaedam in facien­do consistunt.

1. Et harum omni­um quaedam par­tium praes­ta­tionem recip­i­unt, velu­ti cum decem dari stip­u­la­mur: quaedam non recip­i­unt, ut in his, quae natu­ra divi­sionem non admit­tunt, velu­ti cum viam iter actum stip­u­la­mur: quaedam par­tis qui­dem dationem natu­ra recip­i­unt, sed nisi tota dan­tur, stip­u­la­tioni satis non fit, velu­ti cum hominem gen­er­aliter stip­u­lor aut lancem aut quodli­bet vas: nam si Stichi pars solu­ta sit, non­dum in ulla parte stip­u­la­tio­n­is lib­er­a­tio nata est, sed aut sta­tim repeti potest aut in pen­den­ti est, donec alius detur. Eius­dem condi­cio­nis est haec stip­u­la­tio: “Stichum aut Pam­philum dari?”

2. Ex his igi­tur stip­u­la­tion­ibus ne here­des qui­dem pro parte sol­ven­do lib­er­ari pos­sunt, quamdiu non ean­dem rem omnes ded­erint: non enim ex per­sona here­dum condi­cio oblig­a­tio­n­is immu­tatur. Et ideo si divi­sionem res promis­sa non recip­it, velu­ti via, here­des promis­soris sin­guli in solidum tenen­tur: sed quo casu unus ex hered­ibus solidum praesti­ter­it, rep­e­ti­tionem habebit a coherede famil­i­ae ercis­cun­dae iudi­cio. Ex quo qui­dem accidere Pom­po­nius ait, ut et stip­u­la­toris viae vel itiner­is here­des sin­guli in solidum habeant actionem: sed quidam hoc casu extin­gui stip­u­la­tionem putant, quia per sin­gu­los adquiri servi­tus non potest: sed non fac­it inutilem stip­u­la­tionem dif­fi­cul­tas praestationis.

3. Si tamen hominem stip­u­la­tus cum uno ex hered­ibus promis­soris egero, pars dum­tax­at cetero­rum oblig­a­tioni supererit, ut et solvi potest. Idemque est, si uni ex hered­ibus accep­to latum sit.

4. Idemque est in ipso promis­sore et fideius­soribus eius, quod dix­imus in heredibus.

5. Item si in fac­to sit stip­u­la­tio, velu­ti si ita stip­u­la­tus fuero: “per te non fieri neque per here­dem tuum, quo minus mihi ire agere liceat?” et unus ex pluribus hered­ibus pro­hibuer­it, tenen­tur qui­dem et cohere­des eius, sed famil­i­ae ercis­cun­dae iudi­cio ab eo repe­tent quod praesti­terint. Hoc et Iulianus et Pom­po­nius probant.

6. Con­tra autem si stip­u­la­tor decesser­it, qui stip­u­la­tus erat sibi heredique suo agere licere, et unus ex hered­ibus eius pro­hibea­t­ur, inter­esse dice­mus, utrum in solidum com­mit­tatur stip­u­la­tio an pro parte eius, qui pro­hibi­tus est. Nam si poe­na stip­u­la­tioni adiec­ta sit, in solidum com­mit­te­tur, sed qui non sunt pro­hibiti, doli mali excep­tione sum­move­bun­tur: si vero poe­na nul­la posi­ta sit, tunc pro parte eius tan­tum qui pro­hibi­tus est com­mit­te­tur stipulatio.

45.1.3

Ulpi­anus libro 49 ad Sabinum

pr. Idem iuris est et in illa stip­u­la­tione: “Mihi heredique meo habere licere?”

1. Sed haec dif­fer­en­tia illam habet rationem, quod, ubi unus ex hered­ibus pro­hi­betur, non potest coheres ex stip­u­latu agere, cuius nihil inter­est, nisi poe­na subiec­ta sit: nam poe­na subiec­ta efficit, ut omnibus com­mit­tatur, quia hic non quaer­imus, cuius inter­sit. Enimvero ubi unus ex hered­ibus pro­hi­bet, omnes tenen­tur here­des: inter­est enim pro­hibiti a nem­ine prohiberi.

45.1.4

Paulus libro 12 ad Sabinum

pr. Eadem dice­mus et si dolum abesse a te here­d­eque tuo stip­u­la­tus sim et aut promis­sor aut stip­u­la­tor pluribus hered­ibus relic­tis decesserit.

1. Cato libro quin­to dec­i­mo scrib­it poe­na cer­tae pecu­ni­ae promis­sa, si quid aliter fac­tum sit, mor­tuo promis­sore si ex pluribus hered­ibus unus con­tra quam cau­tum sit fecer­it, aut ab omnibus hered­ibus poe­nam com­mit­ti pro por­tione hered­i­taria aut ab uno pro por­tione sua: ab omnibus, si id fac­tum, de quo cau­tum est, indi­vidu­um sit, velu­ti “iter fieri”, quia quod in partes divi­di non potest, ab omnibus quo­dammo­do fac­tum videre­tur: at si de eo cau­tum sit, quod divi­sionem recip­i­at, velu­ti “amplius non agi”, tum eum here­dem, qui adver­sus ea fecit, pro por­tione sua solum poe­nam com­mit­tere. Dif­fer­en­ti­ae hanc esse rationem, quod in pri­ore casu omnes com­mi­sisse viden­tur, quod nisi in solidum pec­ca­ri non poter­it, illam stip­u­la­tionem “per te non fieri, quo minus mihi ire agere liceat?” Sed videa­mus, ne non idem hic sit, sed magis idem, quod in illa stip­u­la­tione “Titium here­demque eius ratum habitu­rum”: nam hac stip­u­la­tione et solus tenebitur, qui non habuer­it ratum, et solus aget, a quo fuer­it peti­tum: idque et Mar­cel­lo vide­tur, quamvis ipse domi­nus pro parte ratum habere non potest.

2. Si is, qui duplam stip­u­la­tus est, decesser­it pluribus hered­ibus relic­tis, unusquisque ob evic­tionem suae par­tis pro por­tione sua habebit actionem. Idemque est in stip­u­la­tione quoque fruc­tu­ar­ia et damni infec­ti et ex operis novi nun­ti­a­tione: resti­tui tamen opus ex operis novi nun­ti­a­tione pro parte non potest. Haec util­i­tatis causa ex parte stip­u­la­to­rum recep­ta sunt: ipsi autem promis­sori pro parte neque resti­tu­tio neque defen­sio con­tin­gere potest.

45.1.5

Pom­po­nius libro 26 ad Sabinum

pr. Stip­u­la­tion­um ali­ae iudi­ciales sunt, ali­ae prae­to­ri­ae, ali­ae con­ven­tionales, ali­ae com­munes prae­to­ri­ae et iudi­ciales. Iudi­ciales sunt dum­tax­at, quae a mero iudi­cis offi­cio profi­cis­cun­tur, velu­ti de dolo cau­tio: prae­to­ri­ae, quae a mero prae­toris offi­cio profi­cis­cun­tur, velu­ti damni infec­ti. Prae­to­rias autem stip­u­la­tiones sic audiri oportet, ut in his con­tinean­tur eti­am aedili­ci­ae: nam et hae ab iuris­dic­tione veni­unt. Con­ven­tionales sunt, quae ex con­ven­tione reo­rum fiunt, quarum toti­dem gen­era sunt, quot paene dix­erim rerum con­tra­hen­darum: nam et ob ipsam ver­bo­rum oblig­a­tionem fiunt et pen­dent ex nego­tio con­trac­to. Com­munes sunt stip­u­la­tiones velu­ti rem sal­vam fore pupil­li: nam et prae­tor iubet rem sal­vam fore pupil­lo caveri et inter­dum iudex, si aliter expe­diri haec res non potest: item duplae stip­u­la­tio ven­it ab iudice aut ab aedilis edicto.

1. Stip­u­la­tio autem est ver­bo­rum con­cep­tio, quibus is qui inter­ro­gatur datu­rum fac­turumve se quod inter­ro­ga­tus est responderit.

2. Satis accep­tio est stip­u­la­tio, quae ita oblig­at promis­sorem, ut adpromis­sores quoque ab eo accipi­antur, id est qui idem promittunt.

3. Satis autem accipere dic­tum est eodem modo, quo satis facere: nam quia id, quo quis con­tentus erat, ei praesta­batur, satis fieri dic­tum est: et similiter quia tales, quibus con­tentus quis futu­rus esset, ita daban­tur, ut ver­bis obligar­en­tur, satis accipi dic­tum est.

3a. Si sortem promis­eris et, si ea solu­ta non esset, poe­nam: eti­am­si unus ex hered­ibus tuis por­tionem suam ex sorte solver­it, nihi­lo minus poe­nam com­mit­tet, donec por­tio cohere­dis solvatur.

4. Idemque est de poe­na ex com­pro­mis­so, si unus paruer­it, alter non paruer­it sen­ten­ti­ae iudi­cis: sed a coherede ei sat­is­fieri debet. Nec enim ali­ud in his stip­u­la­tion­ibus sine ini­uria stip­u­la­toris con­sti­tui potest.

45.1.6

Ulpi­anus libro pri­mo ad Sabinum

Is, cui bonis inter­dic­tum est, stip­u­lan­do sibi adquir­it, tradere vero non potest vel promit­ten­do obligari: et ideo nec fideius­sor pro eo inter­venire poter­it, sicut nec pro furioso.

45.1.7

Ulpi­anus libro sex­to ad Sabinum

Impos­si­bilis condi­cio cum in facien­dum con­cip­itur, stip­u­la­tion­ibus obstat: aliter atque si tal­is condi­cio inser­atur stip­u­la­tioni “si in caelum non ascen­der­it”: nam utilis et prae­sens est et pecu­ni­am cred­i­tam continet.

45.1.8

Paulus libro secun­do ad Sabinum

In illa stip­u­la­tione: “Si kalendis Stichum non ded­eris, decem dare spon­des?” Mor­tuo homine quaer­it­ur, an sta­tim ante kalen­das agi pos­sit. Sabi­nus Procu­lus exspectan­dum diem actori putant, quod est verius: tota enim oblig­a­tio sub condi­cione et in diem col­la­ta est et licet ad condi­cionem com­mit­ti videa­tur, dies tamen super­est. Sed cum eo, qui ita promisit: “Si intra kalen­das dig­i­to caelum non tetiger­it”, agi prot­i­nus potest. Haec et Mar­cel­lus probat.

45.1.9

Pom­po­nius libro secun­do ad Sabinum

Si Titius et Seius sep­a­ra­tim ita stip­u­lati essent: “Fun­dum illum, si illi non ded­eris, mihi dare spon­des?”, finem dan­di alteri fore, quoad iudi­ci­um accipere­tur, et ideo occu­pan­tis fore actionem.

45.1.10

Pom­po­nius libro ter­tio ad Sabinum

Hoc iure utimur, ut ex hac stip­u­la­tione: “Si Lucius Titius ante kalen­das maias in Ital­iam non vener­it, decem dare spon­des?” Non ante peti quic­quam pos­sit, quam explo­ratum sit ante eam diem in Ital­iam venire Titium non posse neque venisse, sive vivo sive mor­tuo id acciderit.

45.1.11

Paulus libro secun­do ad Sabinum

Fil­ius dum in civ­i­tate est si stip­ule­tur, patri rever­so ab hostibus vide­tur adquisisse.

45.1.12

Pom­po­nius libro quin­to ad Sabinum

Si ita stip­u­la­tus fuero: “Decem aut quinque dari spon­des?”, quinque deben­tur: et si ita: “kalendis ian­uari­is vel feb­ru­ari­is dari spon­des?”, perinde est, qua­si “kalendis feb­ru­ari­is” stip­u­la­tus sim.

45.1.13

Ulpi­anus libro 19 ad Sabinum

Qui “ante kalen­das prox­i­mas” stip­ule­tur, sim­ilis est ei, qui “kalendis” stipulatur.

45.1.14

Pom­po­nius libro quin­to ad Sabinum

Si ita stip­u­la­tus essem abs te “domum aed­i­fi­cari?” vel here­dem meum damnavero insu­lam aed­i­fi­care, cel­so placet non ante agi posse ex ea causa, quam tem­pus prae­teris­set, quo insu­la aed­i­fi­cari pos­set: nec fideius­sores dati ante diem tenebuntur:

45.1.15

Pom­po­nius libro 27 ad Sabinum

Et ideo hae­si­tatur, si ali­qua pars insu­lae fac­ta sit, deinde incen­dio con­sump­ta sit, an inte­grum tem­pus com­putan­dum sit rur­sus ad aed­i­f­i­can­dam insu­lam an vero reliqu­um dum­tax­at exspectan­dum quod deer­at. Et verius est, ut inte­grum ei detur.

45.1.16

Pom­po­nius libro sex­to ad Sabinum

pr. Si Stichum aut Pam­philum mihi debeas et alter ex eis meus fac­tus sit ex ali­qua causa, reliqu­um debe­tur mihi a te.

1. Stip­u­la­tio huius­mo­di “in annos sin­gu­los” una est et incer­ta et per­pet­ua, non que­mad­mod­um sim­i­le lega­tum morte legatarii finiretur.

45.1.17

Ulpi­anus libro 28 ad Sabinum

Stip­u­la­tio non valet in rei promit­ten­di arbi­tri­um col­la­ta condicione.

45.1.18

Pom­po­nius libro dec­i­mo ad Sabinum

Qui bis idem promit­tit, ipso iure amplius quam semel non tenetur.

45.1.19

Pom­po­nius libro 15 ad Sabinum

Si stip­u­la­tio fac­ta fuer­it: “si cul­pa tua divor­tium fac­tum fuer­it, dari?”, nul­la stip­u­la­tio est, quia con­tenti esse debe­mus poe­nis legum com­pre­hen­sis: nisi si et stip­u­la­tio tan­tun­dem habeat poe­nae, quan­ta lege sit comprehensa.

45.1.20

Ulpi­anus libro 34 ad Sabinum

Huius­mo­di stip­u­la­tiones non sunt inutiles: “quod tibi Titius debet, cum deb­itor esse desier­it, dare spon­des?” nam valet stip­u­la­tio qua­si sub qua­vis alia condi­cione concepta.

45.1.21

Pom­po­nius libro 15 ad Sabinum

Si divor­tio fac­to ea, quae nihil in dote habeat, dotis nomine cen­tum dari stip­ule­tur, vel quae cen­tum dum­tax­at habeat, ducen­ta dotis nomine dari stip­ule­tur: Procu­lus ait, si ducen­ta stip­ule­tur quae cen­tum habeat, sine dubio cen­tum qui­dem in oblig­a­tionem venire, alia autem cen­tum actione de dote deberi. Dicen­dum itaque est, eti­am­si nihil sit in dote, cen­tum tamen venire in stip­u­la­tionem, sicu­ti, cum fil­i­ae vel matri vel sorori vel alii cuili­bet dotis nomine legare­tur, utile lega­tum esset.

45.1.22

Paulus libro nono ad Sabinum

Si id quod aurum putabam, cum aes esset, stip­u­la­tus de te fuero, teneberis mihi huius aeris nomine, quo­ni­am in cor­pore con­senser­imus: sed ex doli mali clausu­la tecum agam, si sci­ens me fefelleris.

45.1.23

Pom­po­nius libro nono ad Sabinum

Si ex legati causa aut ex stip­u­latu hominem cer­tum mihi debeas, non aliter post mortem eius ten­earis mihi, quam si per te ste­ter­it, quo minus vivo eo eum mihi dares: quod ita fit, si aut inter­pel­la­tus non dedisti aut occidisti eum.

45.1.24

Paulus libro nono ad Sabinum

Sed si ex stip­u­latu Stichum debeat pupil­lus, non videb­itur per eum mora fieri, ut mor­tuo eo tenea­tur, nisi si tutore auc­tore aut solus tutor interpelletur.

45.1.25

Pom­po­nius libro 20 ad Sabinum

Si dari stip­uler id quod mihi iam ex stip­u­latu debea­t­ur, cuius stip­u­la­tio­n­is nomine excep­tione tutus sit promis­sor, oblig­a­bitur ex pos­te­ri­ore stip­u­la­tione, quia supe­ri­or qua­si nul­la sit excep­tione obstante.

45.1.26

Ulpi­anus libro 42 ad Sabinum

Gen­er­aliter novimus turpes stip­u­la­tiones nul­lius esse momenti:

45.1.27

Pom­po­nius libro 22 ad Sabinum

pr. Velu­ti si quis homi­cid­i­um vel sac­ri­legium se fac­turum promit­tat. Sed et offi­cio quoque prae­toris con­tine­tur ex huius­mo­di oblig­a­tion­ibus actionem denegari.

1. Si stip­u­la­tus hoc modo fuero: “si intra bien­ni­um capi­toli­um non ascen­deris, dari?”, non nisi prae­ter­i­to bien­nio recte petam.

45.1.28

Paulus libro dec­i­mo ad Sabinum

Si rem tra­di stip­u­la­mur, non intel­legimur pro­pri­etatem eius dari stip­u­la­tori, sed tan­tum tradi.

45.1.29

Ulpi­anus libro 46 ad Sabinum

pr. Scire debe­mus in stip­u­la­tion­ibus tot esse stip­u­la­tiones, quot sum­mae sunt, totque esse stip­u­la­tiones, quot species sunt. Secun­dum quod evenit, ut mix­ta una sum­ma vel specie, quae non fuit in praece­den­ti stip­u­la­tione, non fiat nova­tio, sed efficit duas esse stip­u­la­tiones. Quamvis autem placuer­it tot esse stip­u­la­tiones, quot sum­mae, totque esse stip­u­la­tiones quot res: tamen si pecu­ni­am quis, quae in con­spec­tu est, stip­u­la­tus sit, vel acervum pecu­ni­ae, non tot sunt stip­u­la­tiones, quot num­mo­rum cor­po­ra, sed una stip­u­la­tio: nam per sin­gu­los denar­ios sin­gu­las esse stip­u­la­tiones absur­dum est. Stip­u­la­tionem quoque lega­to­rum con­stat unam esse, quamvis plu­ra cor­po­ra sint vel plu­ra lega­ta. Sed et famil­i­ae vel omni­um ser­vo­rum stip­u­la­tio una est. Itemque quadri­gae aut lec­ti­car­i­o­rum stip­u­la­tio una est. At si quis illud et illud stip­u­la­tus sit, tot stip­u­la­tiones sunt, quot corpora.

1. Si a fure hominem sim stip­u­la­tus, quae­si­tum est, an stip­u­la­tio valeat. Movet quaes­tionem, quod stip­u­la­tus hominem plerumque meum vide­or: non valet autem huius­mo­di stip­u­la­tio, ubi quis rem suam stip­u­la­tus est. Et con­stat, si qui­dem ita stip­u­la­tus sim: “Quod ex causa con­dic­tio­n­is dare facere oportet?”, stip­u­la­tionem valere: si vero hominem dari stip­u­la­tus fuero, nul­lius momen­ti esse stip­u­la­tionem. Quod si postea sine mora deces­sisse pro­ponatur servus, non teneri furem con­dic­tione Mar­cel­lus ait: quamdiu enim viv­it, condi­ci poter­it, at si deces­sisse pro­ponatur, in ea condi­cione est, ut evanescat con­dic­tio propter stipulationem.

45.1.30

Ulpi­anus libro 47 ad Sabinum

Sci­en­dum est gen­er­aliter, quod si quis se scripser­it fideius­sisse, videri omnia sollem­niter acta.

45.1.31

Pom­po­nius libro 24 ad Sabinum

Si rem meam sub condi­cione stip­uler, utilis est stip­u­la­tio, si condi­cio­nis exis­ten­tis tem­pore mea non sit.

45.1.32

Ulpi­anus libro 47 ad Sabinum

Si in nomine servi, quem stip­u­lare­mur dari, erra­tum fuis­set, cum de cor­pore con­sti­tis­set, placet stip­u­la­tionem valere.

45.1.33

Pom­po­nius libro 25 ad Sabinum

Si Stichus cer­to die dari promis­sus ante diem moriatur, non tene­tur promissor.

45.1.34

Ulpi­anus libro 48 ad Sabinum

Mul­tum inter­est, utrum ego stip­uler rem, cuius com­mer­ci­um habere non pos­sum, an quis promit­tat: si stip­uler rem, cuius com­mer­ci­um non habeo, inutilem esse stip­u­la­tionem placet: si quis promit­tat, cuius non com­mer­ci­um habet, ipsi nocere, non mihi.

45.1.35

Paulus libro 12 ad Sabinum

pr. Si stip­u­lor, ut id fiat, quod natu­ra fieri non con­ced­it, non magis oblig­a­tio con­sis­tit, quam cum stip­u­lor ut detur quod dari non potest: nisi per quem stetit, quo minus facere id possit.

1. Item quod leg­es fieri pro­hibent, si per­pet­u­am causam ser­vatu­rum est, ces­sat oblig­a­tio, velu­ti si sororem nup­turam sibi aliquis stip­ule­tur: quamquam eti­am­si non sit per­pet­ua causa, ut rec­cid­it in sorore adop­ti­va, idem dicen­dum sit, quia sta­tim con­tra mores sit.

2. Si in locan­do con­ducen­do, venden­do emen­do ad inter­ro­ga­tionem quis non respon­der­it, si tamen con­sen­ti­tur in id, quod respon­sum est, valet quod actum est, quia hi con­trac­tus non tam ver­bis quam con­sen­su confirmantur.

45.1.36

Ulpi­anus libro 48 ad Sabinum

Si quis, cum aliter eum con­venis­set obligari, aliter per machi­na­tionem oblig­a­tus est, erit qui­dem sup­til­i­tate iuris obstric­tus, sed doli excep­tione uti potest: quia enim per dolum oblig­a­tus est, com­petit ei excep­tio. Idem est et si nul­lus dolus inter­ces­sit stip­u­lan­tis, sed ipsa res in se dolum habet: cum enim quis petat ex ea stip­u­la­tione, hoc ipso dolo fac­it, quod petit.

45.1.37

Paulus libro 12 ad Sabinum

Si cer­tos num­mos, puta qui in arca sint, stip­u­la­tus sim et hi sine cul­pa promis­soris perierint, nihil nobis debetur.

45.1.38

Ulpi­anus libro 49 ad Sabinum

pr. Stip­u­la­tio ista: “Habere licere spon­des?” Hoc con­tinet, ut liceat habere, nec per quemquam omni­no fieri, quo minus nobis habere liceat. Quae res fac­it, ut videa­tur reus promi­sisse per omnes futu­rum, ut tibi habere liceat: vide­tur igi­tur alienum fac­tum promi­sisse, nemo autem alienum fac­tum promit­ten­do oblig­atur, et ita utimur. Sed se oblig­at, ne ipse faci­at, quo minus habere liceat: oblig­atur eti­am, ne heres suus faci­at vel quis cetero­rum suc­ces­so­rum effi­ci­at, ne habere liceat.

1. Sed si quis promit­tat per ali­um non fieri, praeter here­dem suum dicen­dum est inutiliter eum promit­tere fac­tum alienum.

2. At si quis velit fac­tum alienum promit­tere, poe­nam vel quan­ti ea res sit potest promit­tere. Sed quatenus habere licere videb­itur? Si nemo con­tro­ver­si­am faci­at, hoc est neque ipse reus, neque here­des eius here­dumve successores.

3. Si quis forte non de pro­pri­etate, sed de pos­ses­sione nuda con­tro­ver­si­am fecer­it vel de usu fruc­tu vel de usu vel de quo alio iure eius, quod dis­trac­tum est, palam est com­mit­ti stip­u­la­tionem: habere enim non licet ei, cui aliq­uid minu­itur ex iure quod habuit.

4. Quae­si­tum est, utrum pro­pri­am demum rem an et alien­am promit­tere pos­sit habere licere. Et magis est, ut et aliena promit­ti pos­sit: quae res ita effec­tum habebit, si pro­pria esse promis­soris coeper­it. Quare si per­se­ver­aver­it aliena, dicen­dum erit stip­u­la­tionem non com­mit­ti, nisi poe­na adiec­ta sit, cum neque per eum neque per suc­ces­sorem eius quic­quam fac­tum sit.

5. Sicut autem ex parte rei suc­ces­sores eius cum ipso tenen­tur, ita eti­am ex parte actoris com­mit­ti­tur stip­u­la­tio ipsi stip­u­la­tori ceter­isque, quicumque ei suc­ce­dunt, scil­icet si rem ipsi habere non licuer­it. Ceterum si alii habere non licuit, cer­to cer­tius est non com­mit­ti stip­u­la­tionem, et nihil intererit, utrum ita stip­uler “habere licere” an “mihi habere licere”.

6. Hi, qui sunt in aliena potes­tate, his, in quo­rum sunt potes­tate, habere licere stip­u­lari pos­sunt ea ratione, qua cetera quoque his pos­sunt stip­u­lari. Sed si servus fuer­it stip­u­la­tus sibi habere, quae­si­tum est, an recte stip­u­la­tus videa­tur. Et ait Iulianus libro quin­qua­gen­si­mo secun­do digesto­rum, si servus stip­ule­tur sibi habere licere aut per se non fieri, quo minus habere stip­u­la­tori liceat, promit­tat: stip­u­la­tio, inquit, non com­mit­ti­tur, quamvis aufer­ri res ei et ipse auferre ean­dem pos­sit: non enim fac­tum, sed ius in hac stip­u­la­tione ver­ti­tur. Cum vero stip­u­latur per promis­sorem non fieri, quo minus sibi ire agere liceat, non ius stip­u­la­tio­n­is, inquit, sed fac­tum ver­sat­ur. Sed vide­tur mihi, licet iuris ver­ba con­tineat haec stip­u­la­tio “habere licere”, tamen sic esse accip­i­en­dam, ut in ser­vo et in fil­io famil­ias videa­tur actum esse de pos­ses­sione reti­nen­da aut non aufer­en­da et vires habeat stipulatio.

7. Haec quoque stip­u­la­tio: “pos­sidere mihi licere spon­des?” utilis est: quam stip­u­la­tionem servus an pos­sit utiliter in suam per­son­am concipere, videa­mus. Sed quamvis civili iure servus non pos­sideat, tamen ad pos­ses­sionem nat­u­ralem hoc ref­er­en­dum est, et ideo dubitari non oportet, quin et servus recte ita stipuletur.

8. Plane si “tenere sibi licere” stip­u­la­tus sit servus, utilem esse stip­u­la­tionem con­ven­it: licet enim pos­sidere civiliter non possint, tenere tamen eos nemo dubitat.

9. “Habere” dupliciter accip­itur: nam et eum habere dicimus, qui rei domi­nus est et eum, qui domi­nus qui­dem non est, sed tenet: denique habere rem apud nos deposi­tam sole­mus dicere.

10. Si quis ita stip­u­la­tus fuer­it “uti frui sibi licere”, ad here­dem ista stip­u­la­tio non pertinet.

11. Sed et si non addider­it “sibi”, non puto stip­u­la­tionem de usu fruc­tu ad here­dem tran­sire, eoque iure utimur.

12. Sed si quis uti frui licere sibi heredique suo stip­u­la­tus sit, videa­mus, an heres ex stip­u­latu agere pos­sit. Et putem posse, licet diver­si sint fruc­tus: nam et si ire agere stip­ule­tur sibi heredique suo licere, idem probaverimus.

13. Si quis dolum malum promis­soris here­disque eius abesse velit, suf­fi­cere “abesse afu­tu­rumque esse” stip­u­lari: si vero de pluri­um dolo cavere velit, nec­es­sar­i­um esse adi­ci: “Cui rei dolus malus non abest, non afuer­it, quan­ti ea res erit, tan­tam pecu­ni­am dari spondes?”

14. Suae per­son­ae adi­un­gere quis here­dis per­son­am potest.

15. Sed et adop­tivi patris per­sona coni­un­gi poterit.

16. Inter incer­tam cer­tamque diem dis­crimen esse ex eo quoque apparet, quod cer­ta die promis­sum vel sta­tim dari potest: totum enim medi­um tem­pus ad sol­ven­dum liberum promis­sori relin­quitur: at qui promisit ” si aliq­uid fac­tum sit” vel ” cum aliq­uid fac­tum sit”, nisi cum id fac­tum fuer­it, deder­it, non videb­itur fecisse quod promisit.

17. Alteri stip­u­lari nemo potest, praeterquam si servus domi­no, fil­ius patri stip­ule­tur: inven­tae sunt enim huius­mo­di oblig­a­tiones ad hoc, ut unusquisque sibi adquirat quod sua inter­est: ceterum ut alii detur, nihil inter­est mea. Plane si velim hoc facere, poe­nam stip­u­lari con­ve­ni­et, ut, si ita fac­tum non sit, ut com­pre­hen­sum est, com­mit­te­tur stip­u­la­tio eti­am ei, cuius nihil inter­est: poe­nam enim cum stip­u­latur quis, non illud inspic­i­tur, quid inter­sit, sed quae sit quan­ti­tas quaeque condi­cio stipulationis.

18. In stip­u­la­tion­ibus cum quaer­it­ur, quid actum sit, ver­ba con­tra stip­u­la­torem inter­pre­tan­da sunt.

19. Eum, qui dicat: “mihi decem et Titio decem”, eadem decem, non alia decem dicere cre­den­dum est.

20. Si stip­uler alii, cum mea inter­es­set, videa­mus, an stip­u­la­tio com­mit­te­tur. Et ait mar­cel­lus stip­u­la­tionem valere in specie huius­mo­di. Is, qui pupil­li tute­lam admin­is­trare coeper­at, ces­sit admin­is­tra­tione con­tu­tori suo et stip­u­la­tus est rem pupil­li sal­vam fore. Ait Mar­cel­lus posse defen­di stip­u­la­tionem valere: inter­est enim stip­u­la­toris fieri quod stip­u­la­tus est, cum oblig­a­tus futu­rus esset pupil­lo, si aliter res cesserit.

21. Si quis insu­lam facien­dam promiser­it aut con­duxerit, deinde ab aliquo insu­lam stip­u­la­tori fieri stip­u­la­tus sit: aut si quis, cum promi­sis­set Titio fun­dum Mae­vi­um datu­rum aut, si is non dedis­set, poe­nam se datu­rum, stip­u­la­tus a Mae­vio fuer­it fun­dum Titio datu iri: item si quis id locaver­it facien­dum quod ipse con­duxerit: con­stat habere eum utilem ex loca­to actionem.

22. Si quis ergo stip­u­la­tus fuer­it, cum sua inter­es­set ei dari, in ea erit causa, ut valeat stipulatio.

23. Unde et si procu­ra­tori meo dari stip­u­la­tus sum, stip­u­la­tio vires habebit: et si cred­i­tori meo, quia inter­est mea, ne vel poe­na com­mit­tatur vel prae­dia dis­tra­han­tur, quae pig­nori data erant.

24. Si quis ita stip­u­la­tus fuer­it: “illum sis­tas ?”, nul­la causa est, cur non oblig­a­tio constat.

25. Aedem sacram vel locum reli­gio­sum aed­i­fi­cari stip­u­lari pos­sumus: alio­quin nec ex loca­to agere possumus.

45.1.39

Paulus libro 12 ad Sabinum

Domi­nus ser­vo stip­u­lan­do sibi adquir­it: sed et pater fil­io, secun­dum quod leg­es permittunt.

45.1.40

Pom­po­nius libro 27 ad Sabinum

Si fil­ius meus ser­vo meo stip­ule­tur, adquir­i­t­ur mihi.

45.1.41

Ulpi­anus libro 50 ad Sabinum

pr. Eum, qui “kalendis ian­uari­is” stip­u­latur, si adi­ci­at “prim­is” vel “prox­imis”, nul­lam habere dubi­ta­tionem palam est: sed et si dicat “secundis” vel “ter­ti­is” vel quibus ali­is, aeque dirim­it quaes­tionem. Si autem non addat quibus ian­uari­is, fac­ti quaes­tionem induc­ere, quid forte senser­it, hoc est quid inter eos acti sit (utique enim hoc sequimur quod actum est), easque adsumemus. Si autem non appareat, dicen­dum est quod Sabi­nus, pri­mas kalen­das ian­uar­ias spectan­das. Plane si ipsa die kalen­darum quis stip­u­la­tionem inter­ponat, quid seque­mur? Et puto actum videri de sequen­tibus kalendis.

1. Quo­tiens autem in oblig­a­tion­ibus dies non poni­tur, prae­sen­ti die pecu­nia debe­tur, nisi si locus adiec­tus spatium tem­po­ris ind­u­cat, quo illo pos­sit per­veniri. Verum dies adiec­tus efficit, ne prae­sen­ti die pecu­nia debea­t­ur: ex quo apparet diei adiec­tionem pro reo esse, non pro stipulatore.

2. Idem in idibus eti­am et non­is proban­dum est et gen­er­aliter in omnibus diebus.

45.1.42

Pom­po­nius libro 27 ad Sabinum

Qui “hoc anno” aut “hoc mense” dari stip­u­la­tus sit, nisi omnibus part­ibus prae­teri­tis anni vel men­sis non recte petet.

45.1.43

Ulpi­anus libro 50 ad Sabinum

Si quis arbi­tratu puta Lucii Titii resti­tui sibi stip­u­la­tus est, deinde ipse stip­u­la­tor moram fecer­it, quo minus arbi­tre­tur Titius: promis­sor qua­si moram fecer­it, non tene­tur. Quid ergo si ipse, qui arbi­trari debuit, moram fecer­it? Magis proban­dum est a per­sona non esse rece­den­dum eius, cuius arbi­tri­um inser­tum est.

45.1.44

Paulus libro 12 ad Sabinum

Et ideo, si omni­no non arbi­tre­tur, nihil valet stip­u­la­tio, adeo ut, etsi poe­na adiec­ta sit, ne ipsa qui­dem committatur.

45.1.45

Ulpi­anus libro 50 ad Sabinum

pr. Quod­cumque stip­u­latur is, qui in alterius potes­tate est, pro eo habetur, ac si ipse esset stipulatus.

1. Sicu­ti cum mori­etur quis stip­u­lari potest, ita eti­am hi, qui subiec­ti sunt alien­ae potes­ta­ti, cum mori­en­tur stip­u­lari possunt.

2. Si ita quis stip­u­la­tus sit: “post mortem meam fil­i­ae meae dari?” vel ita: “post mortem fil­i­ae meae mihi dari?”, utiliter erit stip­u­la­tus: sed pri­mo casu fil­i­ae utilis actio com­petit, licet heres ei non existat.

3. Non solum ita stip­u­lari pos­sumus: “cum mori­eris”, sed eti­am: “si mori­eris”: nam sicu­ti inter haec nihil inter­est “cum vener­is” aut “si vener­is”, ita nec ibi inter­est “si mori­eris” et “cum morieris”.

4. Fil­ius patri dari stip­u­lari vide­tur, etsi hoc non adiciat.