Digesta vel Pandectae — Liber XXVII

DOMINI NOSTRI SACRATISSIMI PRINCIPIS
IUSTINIANI
IURIS ENUCLEATI EX OMNI VETERE IURE COLLECTI
DIGESTORUM SEU PANDECTARUM

LIBER XXVII

27.1.0. De excusationibus.

27.2.0. Ubi pupil­lus edu­cari vel morari debeat et de ali­men­tis ei praestandis.

27.3.0. De tute­lae et rationibus dis­tra­hendis et utili cura­tio­nis causa actione.

27.4.0. De con­traria tute­lae et utili actione.

27.5.0. De eo qui pro tutore prove cura­tore nego­tia gessit.

27.6.0. Quod fal­so tutore auc­tore ges­tum esse dicatur.

27.7.0. De fideius­soribus et nom­i­na­toribus et hered­ibus tuto­rum et curatorum.

27.8.0. De mag­is­trat­i­bus conveniendis.

27.9.0. De rebus eorum, qui sub tutela vel cura sunt, sine decre­to non alien­an­dis vel supponendis.

27.10.0. De cura­toribus furioso et ali­is extra minores dandis.

 

27.1.0. De excusationibus.

 

27.1.1

Mod­es­ti­nus libro pri­mo excusationum

pr. Heren­nios Mod­es­ti­nos Egnatiw Dec­trw. Sug­graqas sug­gram­ma, hws emoi dokei, xrysimw­ta­ton, hop­er paraitysin epitropys kai koura­to­rias wno­masa, touto soi pepom­fa. [id est: Heren­nius Mod­es­ti­nus Egna­tio Dex­tro. Scrip­tum a me com­men­tar­i­um ut mihi qui­dem vide­tur utilis­si­mum, cui tit­u­lum feci excu­sa­tionem tute­lae et curi­ae, ad te misi.]

1. Poiyso­mai de hws an ohios te w tyn peri toutwn didaskalian safy, afy­goumenos ta nomi­ma ty twn hellyn­wn fwny, ei kai oida dus­fras­ta einai auta nomi­zom­e­na pros tas toiau­tas metabo­las. [id est: Doce­bo autem ut potero de his, explanans iura lin­gua Grae­ca, licet sci­am haberi ea ad eius­mo­di trans­la­tiones min­ime apta.]

2. Prosvysw de ty twn legomen­wn diy­gy­sei auta ta twn nomwn hry­ma­ta, ei pou kai toutou deyveiyn, hina tyn te twn lek­tewn kai tyn twn anag­n­w­stewn xrysin exontes to holok­ly­ron tois deomenois kai tyn wfeleian parasxwme­va. [id est: Adi­ci­am autem ad ea quae in hac trac­ta­tione dicen­tur ipsa legum ver­ba, si qui forte et ea requirant, ut cum copi­am habea­mus tam eorum quae dicen­da quam eorum quar recitan­da sunt uni­ver­sam rem iis qui volent quodque iis pro­fi­ci­at tradamus.]

3. Lek­teon toi­n­un prw­ton, tinas ou dei xeiro­toneis­vai. [id est: Dice­mus igi­tur pri­mum, qui fieri non possint.]

4. Apeleu­verikois orfanois eugeneis ou dwsousin ohi arx­ontes epitropous y koura­toras, plyn ei my pan­telys apo­r­ia kata ton topon apeleu­ver­wn estin: apeleu­verikois gar apeleu­ver­ous monous dein didos­vai tous ek tou autou topou ontas veiou Mark­ou orati­wn keleuei. ean de dovy, ho veio­tatos Seby­ros twn afy­lik­wn pronooumenos hupeu­vunon auton einai ty epitropy, ean my emprovesmws dikaiol­o­gysy­tai, ante­graqen. [id est: Et pupil­lis lib­er­ti­nis ingen­u­os tutores vel cura­tores prae­sides non dabunt, nisi plane desint in ea civ­i­tate lib­er­ti­ni: nam iis qui lib­er­ti­ni ordi­nis sunt lib­erti­nos solos dan­dos esse ex eadem civ­i­tate ori­un­dos divi Mar­ci ora­tio iubet. quod si detur, divus Severus pupil­lis prospiciens oblig­a­tum eum esse tute­lae rescrip­sit, nisi intra tem­pus se excusasset.]

5. Ouk eces­tin koura­toreuein mnystyra mnystys, hws hy sugk­ly­tos leg­ei: xeirotonyveis de ho toioutos apolu­vy­se­tai. [id est: Non licet cura­torem esse spon­sum spon­sae, ut ait sen­a­tus: quod si tal­is datus erit, excusabitur.]

27.1.2

Mod­es­ti­nus libro secun­do excusationum

pr. Afien­tai epitropys kai koura­to­rias kai ohi heb­domykon­ta ety peplyr­wkotes. huper­be­byke­nai de dei ta heb­domykon­ta ety en ekeinw tw xronw en hw xeiro­toneitai, y en hw ty kly­rono­mia pros­erx­e­tai tis, y en hw hy ahire­sis hy ty diavyky pros­grafeisa peplyrw­tai, ouk entos twn xron­wn tys paraity­sews. [id est: Lib­er­an­tur a tutela et cura eti­am qui annum sep­tu­a­ges­i­mum expleverunt. exple­visse autem opus est annum sep­tu­a­ges­i­mum, quo tem­pore dan­tur vel quo tem­pore hered­i­tas adi­tur vel quo tem­pore condi­cio tes­ta­men­to expres­sa imple­tur, non intra tem­po­ra excusationis.]

1. Hy de hylikia deiknu­tai y ek paido­grafi­wn y ec het­er­wn apode­icewn nomimwn. [id est: Aetas autem pro­batur vel libero­rum pro­fes­sion­ibus vel ali­is iustis probationibus.]

2. Afiysin epitropys kai koura­to­rias kai polu­paidia. [id est: Lib­er­at a tutela et cura eti­am numerus liberorum:]

3. Nomi­mous de paidas einai dei pan­tas, kan my wsin en ecou­sia. [id est: ius­tos autem liberos esse oportet omnes, licet non sint in potestate.]

4. Dei de einai tous paidas hote ohi pateres didon­tai epitropoi: ohi gar prin teleu­tysantes ou sunar­iv­moun­tai, oute palin blap­tousin ohi meta touto apo­vanontes: kai tau­ta fysi diat­acis tou veio­ta­tou Seby­rou. [id est: Esse autem oportet liberos tum cum patres dan­tur tutores: nam ante mor­tui non con­u­mer­an­tur nec rur­sus nocent postea defunc­ti, idque con­sti­tu­tio divi Sev­eri ait.]

5. Touto de dokei men eirys­vai peri tou kata diavykas doven­tos epitropou: har­mo­zoi de an kai epi pan­tos het­er­ou. [id est: Vide­tur autem hoc dic­tum esse de tutore tes­ta­men­to dato: sed locum habet eti­am de omni alio.]

6. Ho de en ty gas­tri wn ei kai en pol­lois meresin tou nomou sunkrine­tai tois ydy gegeny­menois, homws oute en ty parousy zyty­sei oute en tais loipais poli­tikais lei­tour­giais sunaire­tai tw patri: kai touto eiry­tai diat­a­cei tou veio­ta­tou Seby­rou. [id est: Qui in utero est etsi in mul­tis part­ibus iuris cum iam natis com­poni­tur, tamen neque in hac inqui­si­tione neque in reliquis muner­ibus civilibus patri prodest, idque dic­tum est in con­sti­tu­tione divi Severi.]

7. Ou monon de uhioi afesin epitropys didoasin kai vugateres, alla kai eggonoi ec uhi­wn arren­wn texventes arrenes te kai vyleiai. boyvousin de tote, hopotan tou patros autwn apo­vanon­tos ton ekeinou topon plyr­wswsin tw pap­pw. hosoi d’ an wsin eggonoi ec henos uhiou, anti henos teknou ariv­moun­tai. tau­ta de kai ek diat­acewn, ahi peri twn tekn­wn diale­gontai, estin suna­gagein: oudamou gar estin hradi­ws ehurein, hoti peri uhi­wn dialege­tai diat­acis, alla peri tekn­wn: hy de prosy­go­ria ahute kai epi tous eggonous ekteine­tai. [id est: Non solum autem fil­ii lib­er­a­tionem a tutela dant et fil­i­ae, sed eti­am nepotes ex fil­io nati neptesqur: pro­sunt autem tum cum prae­mor­tuo patre suo locum eius apud avum obtinet, quotque sunt nepotes ex uno fil­io, pro uno fil­io numer­an­tur. idque eti­am ex con­sti­tu­tion­ibus, quae de liberis loqu­un­tur, col­lig­i­tur, neque enim facile inve­nies con­sti­tu­tionem de fil­i­is, non de loberis loquentem, quod nomen ad nepotes quoque pervenit.]

8. Ton de ariv­mon twn tekn­wn ton hwris­menon tais diat­acesin einai dei hekastw tote, hote xeiro­toneitai, ouxi kan meta to xeirotonyvy­nai genyvy pro tou ta dika­ia tys afe­sews parasx­es­vai: ohi gar meta touto gegeny­menoi ou boyvousin, hws diat­acis fysin Seby­rou kai Antwni­nou. [id est: Numerum autem libero­rum a con­sti­tu­tion­ibus praefini­tum tum esse cuiv­is oportet, cum datur, non eti­am­si post cre­ationem [potius non post cre­ationem, eti­am­si] ante quam causae excu­sa­tio­n­is alle­gen­tur nascant­ur. qui enim postea nati sunt, non pro­sunt, ut con­sti­tu­tio Sev­eri et Antoni­ni dicit.]

9. Eti myn kai ohi treis exontes epitropas y treis koura­tionas y anamemigme­nas treis koura­to­rias te kai epitropas kai eti menousas, tout’ estin mypw ekbantwn tyn hylikian twn afy­lik­wn, ohutoi afien­tai eis tetar­tyn epitropyn y koura­to­ri­an kaloumenoi. alla myn kan kouratwr tis y my afy­likos, alla main­om­e­nou, eis ton ariv­mon twn koura­tori­wn kai auty hupol­o­gisvy­se­tai hy koura­to­ria: hop­er ohutws exein didaskei diat­acis Seby­rou kai Antwni­nou. leg­ei kai ho kratis­tos Oulpi­anos peri twn tri­wn epitrop­wn tau­ta. [id est: Praeterea eti­am qui habent tres tute­las vel tres curas vel per­mix­tas tres tute­las curasve easque adhuc durantes, id est eorum qui non­dum per­venerunt as suam aetatem, ii lib­er­an­tur ad quar­tam tute­lam curamve vocati. Sed eti­am si cura­tor quis sit non adules­cen­tis, sed furiosi, in numero curarum et haec cura com­pu­tatur: quod ita se habere osten­dit con­sti­tu­tio Sev­eri et Antoni­ni. dic­it eti­am praes­tantis­simus Ulpi­anus de tribus tutelis haec.]

27.1.3

Ulpi­anus libro sin­gu­lari de offi­cio prae­toris tutelaris

Tria onera tute­larum dant excu­sa­tionem. Tria autem onera sic sunt accip­i­en­da, ut non numerus pupil­lo­rum plures tute­las faci­at, sed pat­ri­mo­nio­rum sep­a­ra­tio: et ideo qui tribus fratribus tutor datus est, qui indi­vi­sum pat­ri­mo­ni­um haber­ent, vel quibus­dam tutor, quibus­dam cura­tor, unam tute­lam sus­cepisse creditur.

27.1.4

Mod­es­ti­nus libro secun­do excusationum

pr. Efa­men treis exon­tas epitropas eis tetar­tyn my kaleis­vai. ezy­tyvy toi­n­un, ean tis en duo wn epitropais eita eis epitropyn tri­tyn prob­lyveis ekkalesy­tai kai eti metewrou ousys tys dikys tys epi ty ekklytw eis tetar­tyn epitropyn prob­lyvy, poteron eis tyn tetar­tyn dikaiol­o­goumenos mnysvy­se­tai kai tys tri­tys y pan­ta­pasin para­leiqei ekeinyn. kai ehuriskw hupo twn veio­tatwn Seby­rou kai Antwni­nou diate­tag­menon my dein eis tetar­tyn prox­e­i­rizes­vai ton apo tys tri­tys ekkly­ton pepoiy­menon, alla metewrou ousys tys epi ty tri­ty xeiro­to­nia dikaiolo­gias to ekeinys telos per­imenein horon esomenon ty tetar­ty xeiro­to­nia, orvw tw logw: ei gar tyn ty tacei tetar­tyn hupode­c­etai tis hws ty dunamei tri­tyn, adik­ou tys epi ty tri­ty ekkly­tou apo­fan­veisys tes­sar­si xreiais enkatasx­evy­se­tai para tous nomous. [id est: Dix­imus eos qui tres tute­las habeant ad quar­tam non vocari. quae­si­tum est igi­tur, si quis duas tute­las susti­nens, deinde ad ter­ti­am tute­lam nom­i­na­tus appellaver­it et pen­dente adhuc iudi­cio appel­la­tio­n­is in quar­tam tute­lam nomine­tur, num in excu­san­do se a quar­ta eta­iam ter­ti­am alle­gatu­rus sit an hanc plane omis­su­rus. et repe­rio con­sti­tu­tum esse a divis Severo et Antoni­no non debere ad quar­tam tute­lam eli­gi eum, qui a ter­tia appel­lar­it, sed pen­dente de ter­tia datione iudi­cio expectan­dum esse eius finem, et inde pen­dere quar­tam dationem, recte: nam si quis ordine quar­tam sus­cip­i­at tamquam re ter­ti­am, inius­ta eius de ter­tia appel­la­tione iudi­ca­ta quat­tuor tutelis oner­a­bitur con­tra iura.]

1. Ean patyr en trisin y fron­tisin y epitrop­wn y koura­tori­wn, ho uhios autou ouk enox­lyvy­se­tai, kai touto ohutw diate­tak­tai hupo twn veio­tatwn Seby­rou kai Antwni­nou. touto de kai ek tou enan­tiou estin, hws dein tas tou uhiou epitropas anesin tw patri didon­ai kai palin amfoterois tas koinas, tout’ estin mian tou uhiou kai duo tou patros ye eis to empalin. tote de tau­ta ohutws exei, epei­dan to baros heni oikw, ouxi diakexwris­menois diafery. grafei de kai oulpi­anos ho kratis­tos tau­ta. [id est: Si pater tria onera sustineat sive tute­larum sive curarum, fil­ius eius non oner­a­bitur, idque ita con­sti­tu­tum est a divis Severo et Antoni­no. id eti­am e con­trario valet: scil­icet debent fil­ii tute­tae patri lib­er­a­tionem parare, et rur­sus utrique com­munes, id est una fil­ii duaeque patris vel in con­trar­i­um. tum autem haec ita se habent, cum onus ad ean­dem domum, non ad sep­a­ratas per­tinet. scrib­it eti­am praes­tantis­simus Ulpi­anus haec.]

27.1.5

Ulpi­anus libro sin­gu­lari de offi­cio prae­toris tutelaris

Tria onera in domo una esse suf­ficit: proinde si pater alicuius vel fil­ius vel frater qui est in eius­dem potes­tate tria onera sustineat, quae ad per­icu­lum patris sui spectent, quia vol­un­tate eius admin­is­trant, omnibus excu­sa­tio a tutela com­petit. Sed si non patris vol­un­tate admin­istrent, non prodesse saepe rescrip­tum est.

27.1.6

Mod­es­ti­nus libro secun­do excusationum

pr. Ean duo exon­ti epitropas allai duo homou epaxvwsin, hy ty tacei tri­ty boyvy­sei autw eis tyn afesin tys tetar­tys, kan autokratwr y ho tyn tetar­tyn egx­eirisas, y tyn tri­tyn, prin men­toi gnwnai ta tou autokra­toros fvasy prob­lyveis eis allyn. ean de hy tacis my fainy­tai, alla en mia hymera ahi duo xeiro­to­ni­ai pro­tevwsin en diaforois xar­tais, oux’ ho xeirotonyveis, alla ho xeirotonysas epile­c­etai, hopoian dei auton hupode­cas­vai. [id est: Si quis tute­las haben­ti duae ali­ae simul ini­un­gan­tur, ordine ter­tia ei pro­ced­it in lib­er­a­tionem a quar­ta, etsi imper­a­tor sit qui quar­tam ini­unx­it, vel ter­ti­am, prius tamen, quam imper­a­toris resciver­it, as aliam voca­tus sit [immo vel quar­ta in lib­er­a­tionem a ter­tia, si tamen, priusquam de ter­tia resciver­it, ab imper­a­tore ad aliam voca­tus sit]. quod si ordo non appareat, sed eodem die duae nom­i­na­tiones pro­po­nan­tur in instru­men­tis diver­sis, non qui fac­tus est, sed qui eum fecit eliget, utram subire debeat.]

1. Gram­matikoi, sofis­tai hry­tores, iatroi ohi peri­odeu­tai kaloumenoi hwsper twn loip­wn lei­tourgi­wn ohutwsi de kai apo epitropys kai koura­to­rias ana­pausin exousin. [id est: Gram­mati­ci, sophis­tae rhetores, medici qui dicun­tur circi­tores ut a reliquis muner­ibus, ita eti­am tute­lae curaeque vaca­tionem habent.]

2. Estin de kai ho ariv­mos hry­tor­wn en hekasty polei twn tyn alei­tour­gysian exon­twn, kai ahire­seis tines proskeime­nai tw nomw, hop­er dyloutai ec epis­tolys Antwni­nou tou euse­bous grafeisys men tw koinw tys Asias, pan­ti de tw kosmw diafer­ousys, hys estin to kefalaion touto hupote­tag­menon: ” ahi men elat­tous poleis dunan­tai pente iatrous ateleis exein kai treis sofis­tas kai gram­matik­ous tous isous: ahi de meizous poleis hep­ta tous ver­apeuon­tas, tes­saras tous paideuon­tas hekat­er­an paideian: ahi de megis­tai poleis deka iatrous kai hry­toras pente kai gram­matik­ous tous isous. huper de tou­ton ton ariv­mon oude hy megisty polis tyn ateleian parex­ei”. eikos de tw men megistw arivmw xrysas­vai tas mytropoleis twn evn­wn, tw de deuterw tas exousas ago­ras dik­wn, tw de tritw tas loipas. [id est: Est autem eti­am numerus defini­tus eorum qui in sin­gulis civ­i­tat­i­bus immu­ni­tatem habeant, et condi­ciones quaedam in lege adiec­tae sunt: quod intel­le­gi­t­ur ex epis­tu­la Antoni­ni quae data est ad com­mune Asi­ae, sed per­tinet ad orbem uni­ver­sum, cuius est caput infra scrip­tum: “Civ­i­tates minores pos­sunt habere immunes medicos quinque et sophis­tas tres eodemque numero gram­mati­cos: maiores civ­i­tates septem qui medean­tur, [quat­tuor sophis­tas, item ins.] quat­tuor qui doceant lit­teras utrasque: max­i­mae vero medicos decem et rhetores quinque eodemque numero gram­mati­cos. super hunc autem numerum ne max­i­ma qui­dem civ­i­tas immu­ni­tatem con­fert”. apparet autem max­i­mo numero uti metrop­o­les provin­cia­rum, secun­do civ­i­tates in quibus ius dic­i­tur, ter­tio reliquas.]

3. Tou­ton ton ariv­mon huper­bainein men ouk eces­tin oute qyfis­mati boulys oute ally tini pareure­sei, elat­toun de eces­tin, epei­dyper huper twn poli­tik­wn lei­tourgi­wn faine­tai to toiouto ginom­e­non. [id est: Hunc numerum excedere qui­dem non licet neque decu­ri­on­um decre­to neque alio aliquo inven­to, min­uere licet, quo­ni­am apparet eo iuvari munera publica.]

4. Kai men­toi ouk all­ws tyn alei­tour­gysian tau­tyn karp­w­son­tai, ean my dog­mati boulys enkataleg­wsin tw arivmw tw sug­kexwry­menw kai peri to ergon olig­wr­ws my exwsin. [id est: Debique non aliter immu­ni­tate illa fru­en­tur, nisi decre­to decu­ri­on­um in numerum per­mis­sum refer­an­tur et offi­cio non negle­gen­tur fungantur.]

5. Kai filoso­fous de apolues­vai epitrop­wn Pau­los grafei ohutws [id est: Philosophos quoque a tutelis lib­er­ari Paulus scrib­it sic]: philosophi ora­tores gram­mati­ci, qui pub­lice iuvenibus pro­sunt, excu­san­tur a tutelis.

6. Nam et Ulpi­anus libro quar­to de offi­cio pro­con­sulis ita scrib­it: sed et repro­bari medicum posse a repub­li­ca, quamvis semel pro­ba­tus sit, imper­a­tor nos­ter cum patre Lae­lio Bas­so rescripsit.

7. Peri de twn filosofwn hy auty diat­acis tou Piou ohutw leg­ei: “Filosofwn de ouk etaxvy ariv­mos dia to span­ious einai tous filoso­foun­tas: oimai de hoti ohi ploutw huper­bal­lontes evel­on­tai pare­cousin tas apo twn hry­matwn wfeleias tais patrisin: ei de akri­bol­o­goin­to peri tas ousias, autoven ydy faneroi genyson­tai my filoso­fountes”. [id est: De philosophis autem eadem con­sti­tu­tio Pii sic dic­it: “Philosopho­rum autem numerum non defin­imus, quo­ni­am pau­ci sunt qui philoso­phan­tur. puto autem div­i­ti­is abun­dantes munera quae ad rem famil­iarem per­ti­nent sponte praebitur­os patri­is suis: quod si cav­il­len­tur de pat­ri­moni­is, eo ipso iam se declar­abunt non sapi­en­tae studiosos”.]

8. Estin de kai en tais tou basilews kom­mod­ou diat­acesin enge­gram­menon kefalaion ec epis­tolys antwni­nou tou euse­bous, en hw dyloutai kai filoso­fous alei­tour­gysian exein apo epitrop­wn. estin de ta hry­ma­ta tau­ta: “homoi­ws de toutois hapasin ho veio­tatos patyr mou par­elvwn euvus epi tyn arxyn diatag­mati tas huparx­ousas timas kai ateleias ebe­bai­wsen, graqas filoso­fous hry­toras gram­matik­ous iatrous ateleis einai gum­nasiarxi­wn ago­ra­nomi­wn hier­w­sun­wn epis­tavmi­wn sitwnias elai­w­nias kai myte krinein myte pres­beuein myte eis strateian kataleges­vai akon­tas myte eis allyn autous hupyre­sian evnikyn y tina allyn anagkazes­vai”. [id est: Sed est eti­am in con­sti­tu­tiones imper­a­toris Com­mo­di rela­tum caput ex epis­tu­la divi Pii, unde man­i­fes­tum fit eti­am philosophos vacare a tutela, ver­ba autem haec sunt. Similiter his omnibus divus pater meus sim­u­latque imper­are coepis­set edic­to hon­ores et immu­ni­tates con­fir­mav­it, scribens philosophos rhetores gram­mati­cos medicos vacare a gym­nasiarchi­is et ago­ra­nomi­is et sac­er­doti­is et hos­pi­tis recip­i­en­di onere et cura fru­men­ti oleive emen­di, item neque iudi­care reque lega­tion­ibus fun­gi neque invi­tos mili­ti­ae nomen dare neque ali­ud munus provin­ciale vel ali­ud quodquam ut sus­cipi­ant cogi.]

9. Eti kakeino eide­nai xry, hoti ho en ty idia patri­di didaskwn y ver­apeuwn tyn alei­tour­gysian tau­tyn exei: ean gar Koma­neus wn en Neokaisareia sofis­teuy y ver­apeuy y didasky, para Koma­neusin alei­tour­gysian ouk exei. kai touto ohutw nenomovety­tai hupo twn veio­tatwn Seby­rou kai Antwni­nou. [id est: Hoc quoque sci­en­dum est in sua quemque civ­i­tate prof­i­ten­tem vel curan­tem immu­ni­tatem eam habere: cum autem qui Comanus est Neo­cae­sareae rhetori­cam tra­dit vel curat vel docet, apud Comanos immu­ni­tatem non habet, idque ita ordi­na­tum est a divis Severo et Antonino.]

10. Tous men­toi agan episty­monas kai huper ton ariv­mon kai en allo­tria patri­di tas dia­tribas poioume­nous einai alei­tour­gy­tous Pau­los grafei, leg­wn ton veio­ta­ton Antwni­non ton Euse­by ohutw kekeleuke­nai. [id est: Atta­men valde doc­tos eti­am super numerum et in aliena civ­i­tate morantes immunes esse Paulus scrib­it, dicens divum Anton­inum Pium ita iussisse.]

11. Ton en Rhomy sofis­teuon­ta y salariw y kai xwris salari­ou afesin exein nenomovety­tai hupo twn veio­tatwn Seby­rou kai Antwni­nou, ohutws hws an ei etux­en en idia patri­di didaskwn. ahis nomovesi­ais dunatai tis ekeinon prosagagein ton logon, hoti koinys ousys te kai nomi­zomenys patri­dos tys basileu­ousys eikotws an hws en idia patri­di xrysi­mon heau­ton parasxwn alei­tour­gysian karp­wse­tai. [id est: Eum qui Romae rhetor est sive salario con­sti­tu­to sive sine salario vaca­tionem habere con­sti­tu­tum est a divis Severo et Antoni­no, tamquam si in sua civ­i­tate peof­itere­tur. quarum con­sti­tu­tion­um pos­sit quis eam rationem red­dere, quod cum urbis aeter­na com­mu­nis patria et sit et habea­t­ur, recte tamquam qui in pro­pria patria eius util­i­tat­i­bus inservit immu­ni­tate fruatur.]

12. Nomwn de didaskaloi en eparx­ia didaskontes afesin ouk hecousin, en hrwmy de didaskontes afien­tai. [id est: Qui ius civile docent in provin­cia, vaca­tionem non habent, Romae docentes habent.]

13. Ulpi­anus libro sin­gu­lari de offi­cio prae­toris tute­laris ita scrib­it: ath­le­tae habent a tutela excu­sa­tionem, sed qui sac­ris cer­t­a­minibus coro­nati sunt.

14. Evnous hier­arx­ia, ohion Asiarx­ia, Bivu­narx­ia, Kap­padokarx­ia, parex­ei alei­tour­gysian apo epitrop­wn, tout’ estin hews an arxy. [id est: Provin­ci­ae sac­er­dotium, ut Asiarchia, Bithy­nar­chia, Cap­pado­carchia, immu­ni­tatem prae­s­tat a tutela, scil­icet donec quis eo fungitur.]

15. Tutela non est rei pub­li­cae munus nec quod ad impen­sam per­tinet, sed civile: nec provin­ciale vide­tur tute­lam administrare.

16. Afien­tai epitropys kai koura­to­rias straty­goi twn polewn. [id est: Excu­san­tur a tutela vel cura mag­i­s­tra­tus municipales.]

17. Did­wsin afesin epitropys kai kefa­liky exvra tw xeirotonyven­ti genome­ny pros ton pat­era twn orfan­wn, ektos ei my kata diavykas faneiy doveis ho epitro­pos, plyn ei my meta to grafy­nai tyn diavykyn kefa­likos agwn autois pros ally­lous sunesty, y ei my pres­butera men estin tys diavykys hy exvra, dia touto de dokei didos­vai epitro­pos, hina hupoblyvy enoxy kai prag­masin: kai touto ec epis­tolys Seby­rou basilews deiknu­tai. [id est: Vaca­tonem tute­lae dant et inimici­ti­ae cap­i­tales, quae inter tutorem sat­um et patrem pupi­lo­rum extiterunt, nisi si ex tes­ta­men­to tutor datus est, praeterquam ubi post scrip­tum tes­ta­men­tum cap­i­tales inimici­ti­ae inter eos extiterunt vel ubi inimici­ti­ae qui­dem coepe­runt ante tes­ta­men­tumm, ideo autem datus vide­tur esse tutor, ut oblig­a­tione et negoti­is onere­tur: idque apparet ex epis­tu­la imper­a­toris Severi.]

18. Eti apolue­tai epitropys, hopotan amfis­by­tysin tis tw orfanw peri tys katas­tasews kiny, fainy­tai de touto my suko­fan­tia poi­wn, all‘ ek kalys pis­tews: kai touto ohi veio­ta­toi Markos kai Byros enomovetysan. [id est: Praeterea a tutela lib­er­atur si quis pupil­lo de statu quaes­tionem mover­it idque eum appareat fecisse non fraude, sed bona fide, idque divi Mar­cus at Verus constituerunt.]

19. Peri twn agroik­wn kai twn tapein­wn kai twn agram­matwn grafei Pau­los ohutwsi [id est: De rus­ti­cis et humilibus et de iis qui lit­teras nesci­unt sic scrib­it Paulus]: medi­oc­ritas et rus­tic­i­tas inter­dum excu­sa­tionem praebent secun­dum epis­tu­las divo­rum Hadri­ani et Antoni­ni. Eius qui se neget lit­teras scire, excu­sa­tio accipi non debet, si modo non sit expers negotiorum.

27.1.7

Ulpi­anus libro sin­gu­lari excusationum

Pau­per­tas sane dat excu­sa­tionem, si quis inparem se oneri ini­unc­to pos­sit pro­bare, idque divo­rum fratrum rescrip­to continetur.

27.1.8

Mod­es­ti­nus libro ter­tio excusationum

pr. Ohi palai strati­w­tai ohi epitimws plyr­wsantes ton tys strateias xronon afesin exousin epitrop­wn pros pan­tas tous idi­w­tas. pros de tous paidas twn tys autys tacews kekoin­wnykotwn y pantwn palai strati­wtwn entos men eni­autou tou apos­tra­teusas­vai afesin exousin, meta de eni­au­ton ouketi. to gar iso­ti­mon tys strateias isx­uroteron enomisvy tys twn palai strati­wtwn prono­mias, ean my ara alla exwsin dika­ia pros paraitysin epitropys, ohion ariv­mon etwn y ti toiouto, hopoion kai tois idi­w­tais pros hapan­tas sunaires­vai eiwven. tau­ta de peri uhi­wn, ouxi peri ekgonwn twn palai strati­wtwn: ohi gar ekgonoi twn palai strati­wtwn en ty auty xwra twn loip­wn idi­wtwn einai pis­teu­vyson­tai. [id est: Vet­erani qui hon­este mili­ti­ae tem­pus expleverunt vaca­tionem habent a tutelis afver­sus paganos omnes: adver­sus liberos autem eorum, qui in eadem legione simul mil­i­taverunt vet­er­a­no­rumve omni­um intra annum post mis­sionem excu­sa­tionem habent, post annum non amplius, nam mili­ti­ae exis­ti­ma­tio aequa­bilis plus valet quam priv­i­legium vet­er­a­no­rum, scil­icet nisi alias causas habent excu­san­di se a tutela, ut aetatem, vel tale quid, quale eti­am paga­n­is adver­sus omnes prodesse solet. haec de fil­i­is neque vero de nepotibus vet­er­a­no­rum: nam nepotes vet­er­a­no­rum eodem loco esse cre­dun­tur ac pri­vati reliqui.]

1. Ohi men­toi atimws apos­tra­teusamenoi homoioi tois myde stra­teusamenois nom­i­zon­tai, kai dia touto oute autoi exousin prono­mi­an oute tois toutwn paisin palai strati­w­tai epitropoi doventes katasx­evyson­tai. [id est: Igno­min­iose autem a mili­tia dimis­si perinde haben­tur ac qui non mil­i­taverunt, itaque neque ipsi priv­i­legium habent neque liberis eorum vet­erani tutores dati tenentur.]

2. Esv’ hote de ou ply­rousi tines ton tys strateias xronon kai homws exousin afesin epitrop­wn kata ta auta tois plyr­wsasin: ho gar eikos­ton etos tys strateias huper­bas homoios einai pis­teue­tai tw plyr­wsan­ti ton tys strateias xronon. [id est: Inter­dum autem quidam non explent mili­ti­ae tem­pus et nihi­lo minus habent excu­sa­tionem a tutelis similiter ac qui expleverunt: nam vig­in­ti stipen­dia super­gres­sus perinde habetur ac qui imple­vit militiam.]

3. Ho de entos toutwn twn etwn afeveis ouk exei diyneky tyn epi tais epitropais alei­tour­gysian, alla pros xronon, hwsper kai twn loip­wn poli­tik­wn lei­tourgi­wn afesin exei. ho men gar entos pente etwn tys strateias apolu­veis oudemi­an heautw ekdiky­sei alei­tour­gysian, ho de meta pente henos eni­autou exei alei­tour­gysian, ho de meta oktw dieteias, ho de meta dwde­ka tri­eteias, ho de meta dekaec tetraeteias, ho de meta eikosin, hws proeipomen, diynek­ws apolu­vy­se­tai. [id est: Sed qui intra hunc annum mis­sus est, non habet per­pet­u­am a tutelis vaca­tionem, sed ad tem­pus, ut eti­am a reliquis civilibus muner­ibus vaca­tionem habet. nam qui intra quin­quen­ni­um a mili­tia mis­sus est nul­lam sibi immu­ni­tatem vin­di­cabit: qui post quin­quen­ni­um, vaca­tionem habet anni, qui post annos octo, anno­rum duo­rum, qui post duodec­im, anno­rum tri­um, qui post sedec­im, anno­rum quat­tuor: post vig­in­ti autem ut dix­imus per­petuo liberabitur.]

4. Ho de en tois nuk­to­fu­lacin tois en hrwmy stra­teusamenos eni­autou monou exei afesin. [id est: Sed qui inter vig­iles qui Romae sunt per­mil­i­tavit, anni tan­tum vaca­tionem habet.]

5. Ohutoi de dyla­dy ean entimws apolu­vwsin, hwsper proeiry­tai, y dia noson kaloumenyn kausar­i­an afesin lab­wsin (estin gar kai auty enti­mos): ho gar ati­mou tuxwn afe­sews ouk exei ana­pausin. [id est: Hi [excu­san­tur a tutelis excep­ta una con­vet­erani ins.] scil­icet, si hon­este dimit­tan­tur, ut dix­imus, vel propter mor­bium quam dicunt causari­am mus­sionem accipi­ant (est enim ea et ipsa hon­es­ta): nam igno­min­iose mis­sus vaca­tionem non habet.]

6. Sun­beter­a­nos de einai pis­teue­tai ou monon ho leg­ew­nar­ios, alla kai pas pan­tos tou hopououn stra­teusame­nou, epitimws de kai autou apolu­ven­tos: kai gar leg­ew­nar­ios tou en tois nuk­to­fu­lacin stra­teusame­nou paid­wn epitro­pos gine­tai. [id est: Con­vet­er­anus autem habetur non solum legionar­ius, sed quiv­is cuiusvis, quocumque loco mil­i­taver­it, modo et ipse hon­este mis­sus sit: nam legionar­ius quoque eius, qui inter vig­iles meruit, libero­rum tutor fit.]

7. Ydy de kai strati­w­tou afy­likos kouratwr dovy­se­tai ho palai strati­w­tys, dyla­dy ean ho patyr autou apo­vany: ean de kai ohutoi apo xeiros apolu­vwsin, homoi­ws. [id est: Eti­am mil­i­ti minori cura­tor vet­er­anus dabitur, scil­icet patre eius mor­tuo: item si eius­mo­di milites emancipen­tur, similiter.]

8. Kai toutois hapasin diat­a­ceis mar­tur­ousin. [id est: Et de his omnibus tes­tantur constitutiones.]

9. Grafei de kai Oulpi­anos ohutws [id est: Scrib­it eti­am Ulpi­anus sic]: Sed igno­minia mis­si ab urbicis plane tutelis excus­abun­tur, quia ingre­di eis urbem non licet. Plane si quis in cohort­ibus urba­n­is per­mil­i­tavit, licet ante vig­in­ti annos mit­ti­tur, tamen per­pet­u­am habet a tutelis excusationem.

10. Ezy­tyvy de poteron mian hapac epitropyn anadex­on­tai ohi palai strati­w­tai, y heni kairw ou pleon tou hapac, pauomenys de tys prw­tys epitropys palin ana­lyqon­tai. all’ hwsper epi twn idi­wtwn ahi pausame­nai ou boyvysousin tois esxykosi oude eis tas treis qyf­i­zon­tai, ohutws kai epi twn palai strati­wtwn ouk wfelei to gegenys­vai. touto de kai epi twn koura­tori­wn estin nenomovet­y­menon, hws dyloi veia diat­acis Seby­rou kai Antwni­nou. [id est: Quae­si­tum est, utrum unam semel omni­no tute­lam vet­erani sus­cipi­ant an simul non plus una, pri­ma autem tutela fini­ta rur­sus [immo aliam] sus­cipi­ant. at sicut apud paganos fini­tae non proderunt iis qui eas gesserunt neque inter tres com­putan­tur, ita eti­am apud vet­er­a­nos non prodest fuisse tutorem. id eti­am de curis con­sti­tu­tum est, ut declarat sacra con­sti­tu­tio Sev­eri et Antonini.]

11. Kai ouden diafer­ei, pws deyson­tai ohi paides tou sun­strati­w­tou epitropou y koura­toros, poteron apo xeiros apolu­ventes y tou patros apo­vanon­tos. [id est: Neque inter­est, quam ob rem com­mili­ton­um liberi indi­geant tutoris cura­torisve, utrum propter eman­ci­pa­tionem an patre mortuo.]

12. Prim­ip­i­lar­i­oi ek diat­acewn basi­lik­wn paraitysin exousin twn loip­wn epitrop­wn, prim­ip­i­lar­i­ou de uhi­wn epitropeu­sousin. prim­ip­i­lar­i­oi de ohutoi nom­i­zon­tai ohi dianu­santes to prim­ip­i­lon: ean de my dianusas apo­vany, toutou twn paid­wn prim­ip­i­lar­ios ouk epitropeu­sei. [id est: Prim­ip­i­lares ex sac­ris con­sti­tu­tion­ibus excu­sa­tionem habent a tutelis reliquis: prim­ip­i­laris tamen fil­i­is tutores erunt. prim­ip­i­lares autem haben­tur prim­ip­i­lo per­func­ti: quod si quis ante quam eo per­fun­gatur, moriatur, huius liberis prim­ip­i­laris tutor non erit.]

27.1.9

Ulpi­anus libro sin­gu­lari de offici­is prae­toris tutelaris.

Si tri­bunus in cohort­ibus prae­tori­is per­mil­i­taver­it, eti­am col­le­garum fil­io­rum tutela excus­abitur ben­efi­cio divi Sev­eri et imper­a­toris nostri.

27.1.10

Mod­es­ti­nus libro ter­tio excusationum

pr. Ou monon de ohi tas apo kali­gos strateias kai tas loipas prim­ip­i­lar­i­oi stra­teusamenoi, alla kai ohi hop­w­soun xreias dymosias dymou hrw­mai­wn hene­ka apodymysantes eni­autou exousin ana­pausin meta to epan­elvein. [id est: Non tan­tum autem qui mil­i­taverunt et cali­gati et reliqui, scil­icet prim­ip­i­lares [scil. prim. del.], sed eti­am qui quocumque modo rei pub­li­cae pop­uli Romani causa afuerunt, anni vaca­tionem habent post reditum.]

1. Ho men­toi eni­au­tos ohutos ou monon tois plyr­wsasin ton sun­yvy tys strateias kairon en tais loipais dymosi­ais xreiais dido­tai, alla kai tois hop­w­soun pausamenois tys dymosias xreias kai epan­elvousin, kan elat­tona xronon dia­triqwsin tou diate­tag­me­nou. [id est: Annus autem hic datur non solum iis, qui con­sue­tum mili­ti­ae tem­pus per­manserunt in reliquis pub­li­cis offici­is, sed eti­am iis qui quo­mod­ocumque pub­licum offi­ci­um depo­suerunt et rever­si sunt, etsi minore quam con­sti­tu­tum est tem­pore offi­cio func­ti sunt.]

2. Has men­toi pro­teron eixon epitropas, dia de touto apeven­to hoti dymo­siou hene­ka prag­matos apedy­moun, tau­tas epan­elvontes parauta epana­lyqon­tai ouden autois boyvoun­tos tou eni­autou: ho gar eni­au­tos pros tas mel­lousas kainas didon­tai, ouxi pros tas ana­lyfvy­nai ofeilousas. [id est: Sed quas antea habebant tute­las, propter hoc autem depo­suerunt, quod rei pub­li­cae causa pro­fec­ti sunt, eas rever­si sta­tim recip­i­ent, ut annus iis nihil pro­fi­ci­at: nam annus datur propter tute­lae novas futuras, non propter recipiendas.]

3. Eni­au­tos de sun­ymmen­wn hymer­wn ecetasvy­se­tai, ec hotou tis epa­nyl­ven euveian hodon euvun­wn y dieu­vunein ge ofeil­wn, ouxi tyn ek peri­od­wn. [id est: Annus autem com­putabitur dierum con­tin­uo­rum, ex quo quis regres­sus est rec­tam viam tenens vel certe quam tenere deberet non deflectens alio.]

4. Kai ohi kata diavykas doventes epitropoi paraityson­tai kata nomous ton xeiris­mon twn en ally eparx­ia ontwn kty­matwn, hws dyloi hy hupote­tag­me­ny tou veio­ta­tou Seby­rou diat­acis [id est: Eti­am tes­ta­men­to dati tutores excusare se poterunt iure ab admin­is­tra­tione rerum quae in alia provin­cia sunt, ut declarat infra scrip­ti divi Sev­eri con­sti­tu­tio]: “Divi Severus et Anton­i­nus Augusti Vale­rio. Tes­ta­men­to tutor datus ante praefini­tum diem adire debuisti et pos­tu­lare, ut ab admin­is­tra­tione rerum, quae in alia provin­cia erant, liberareris”.

5. Ho prim­ip­i­lon dianusas ean epitropyn deca­menos henos paid­i­ou palin eis tas strati­wtikas xreias ana­lyfvy, apovy­se­tai tyn fron­ti­da tys epitropys. [id est: Prim­ip­i­lo per­func­tus si recep­ta tutela pueri unius rur­sus ad mil­i­taria offi­cia se con­fer­at, onus tute­lae deponet.]

6. Homoi­ws kai eis ton topon ekeinou tou epitropou, hon meta tau­ta sunkave­dron heautw tis apy­ga­gen, dovy­se­tai kouratwr, hws fysin diat­acis tou veio­ta­tou seby­rou: hyn orvws efar­mozwn pasin tois homoiois kefalaiois koura­to­ra didos­vai erei eis ton topon twn xro­nou ana­pausin lam­banon­twn. [id est: Similiter eti­am in locum eius tutoris, quem postea adses­sorem sibi quis abdux­it, cura­tor dabitur, ut ait con­sti­tu­tio divi Sev­eri, quam qui recte appli­cat ad capi­ta sim­il­ia omnia, cura­torem dari dicet in locum eorum, qui ad tem­pus vaca­tionem accipiunt.]

7. Ean apeleu­veros dovy afylic hupo patr­wnos epitro­pos tois teknois autou, y kai het­eros hoios­dy­pote elat­twn twn eikosi pente eni­autwn, hews men afylic y, ouk enox­lyvy­se­tai. en tosoutw de het­eros eis topon autou xeirotonyvy­se­tai kydemwn. homoios estin toutw kai ho nomi­mos epitro­pos, ean afylic wn tuxy: kai gar kai eis ton topon toutou kydemwn en tw tews dovy­se­tai. [id est: Si lib­er­tus dabitur minor a patrono tutor fil­i­is vel eti­am alius quiv­is minor vig­in­ti qinque annis, quamdiu minor erit, non oblig­a­bitur, sed inter­im alius in locum eius cura­tor con­stitue­tur. cui sim­ilis est eti­am legit­imus tutor, si forte minor sit: nam eti­am in huius locum cura­tor inter­im dabitur.]

8. Ean tis ohutws nosysy, hws dein auton my pan­ta­pasin afevy­nai epitropys, eis ton topon autou kouratwr dido­tai. hraisas de palin ohutos ana­lyqe­tai tyn epitropyn. ei de kai tis eis man­ian empesy, homoios estin toutw. ohutw kai oulpi­anos grafei [id est: Si quis ita aegrotet, ut non opus sit eum omni­no a tutela lib­er­are, in locum eius cura­tor datur et ubi con­va­l­uer­it, rur­sus ipse tite­lam sus­cip­i­et. sed et si quis in furorem incider­it, illi sim­ilis est. ita eti­am Ulpi­anus ait ]: adver­sa quoque vale­tu­do excusat, sed ea, quae imped­i­men­to est, quo minus quis suis rebus super­esse pos­sit, ut imper­a­tor nos­ter cum patre rescripsit:

27.1.11

Paulus libro sin­gu­lari de excu­sa­tion­um tutorum.

Et non tan­tum ne incipi­ant, sed et a coep­ta excusari debent.

27.1.12

Mod­es­ti­nus libro ter­tio excusationum

pr. Idem Ulpi­anus scrib­it: sed in hoc rescrip­to adiec­tum est sol­ere vel ad tem­pus vel in per­petu­um excusari, prout vale­tu­do, qua adfici­tur. Furor autem non in totum excusat, sed efficit, ut cura­tor inter­im detur.

1. Eisin kai alloi, ohi, kan ydy wsin epitropoi y koura­tores, diynek­ws loipon apolu­on­tai tys fron­ti­dos, ohion ohi tyn hes­t­ian allax­ou metaveinai tux­ontes ec anti­grafys basilews, eido­tos men auton epitropeuein, to de metoiky­sai hry­tws autw filo­ti­moume­nou, kai toutwn hekateron dyloun­tos tois gram­masin. [id est: Sunt alii quoque, qui, cum iam sint tutores cura­toresve, in per­petu­um dein­ceps onere lib­er­an­tur, ver­bi gra­tia qui sedes alio transtulerunt ex rescrip­to prin­cip­is, qui sci­at eum tutorem esse et domi­cilii trans­la­tionem expresse ei largiatur et utrumque lit­teris significet.]

27.1.13

Mod­es­ti­nus libro quar­to excusationum

pr. Eide­nai xry hoti oute ohi xeirotonyventes epitropoi oute ohi kata diavykyn doventes ekkaleis­vai anagkyn exousin, hws dyloi diat­acis twn veio­tatwn seby­rou kai antwni­nou. touto de para­fu­lat­tein dei kai epi twn xeirotonyven­twn koura­tor­wn: en oligo­is gar panu dial­lat­tousin ohi koura­tores apo twn epitrop­wn. kata men­toi twn qyfwn twn ekbal­louswn autois tas eck­ou­sa­tionas adeian hecousin ekkaleis­vai. [id est: Sci­en­dum est neque a mag­i­s­tratu datos tutores neque tes­ta­men­to datos neces­si­tatem habere appel­lan­di, obser­van­dum est eti­am in cura­toribus a mag­i­s­tratu datis, nam omni­no vix dif­fer­unt cura­tores a tutoribus. adver­sus sen­ten­tias autem, quae excu­sa­tiones iis erip­i­unt, ius habebunt appellandi.]

1. Pol­la de para­fu­lat­tein prosykei, hina epi­trap­wsin epitropoi y koura­tores ta dika­ia parasx­es­vai tys afe­sews. dei gar autous emprovesmws pro­s­elvein tw dikasty. eisin de ahi provesmi­ai ahutai: ho men gar en auty ty polei wn, hopou kex­eirotony­tai, y entos hekatostou mil­iou tys polews entos pen­tykon­ta hymer­wn paraity­se­tai, y meta touto ou sug­xwryvy­se­tai, all’ hec­etai tys fron­ti­dos. kan toutwn ti my poiysy, estai en ty auty aitia, en hy yn an ei ape­fan­vy tw idiw kin­dunw auton olig­wrein pros to myde kataleipes­vai autw tina hodon pros paraitysin. ho de huper heka­ton mil­ia tys polews apodymwn eikosi mil­ia hecei ariv­moume­na autw kav’ hekastyn hymer­an, af’ hys an gnw ( dei de autw mynu­vy­nai hupo twn arx­on­twn y kata prosw­pon y epi tys oikias) kai ecwven toutwn allas tri­akon­ta hymeras exei pros dikaiolo­gian. touto de diafer­ei kai tois kata diavykas doveisin, ean te epitropoi wsin ean te koura­tores, ohus koura­toras bebaious­vai evos hupo tou hygoume­nou. [id est: Sed mul­ta obser­van­da sunt, ut liceat tutoribus cura­toribusve causas excu­sa­tiones pro­ferre. nam intra tem­po­ra iudicem adire oportet: tem­po­ra autem haec sunt. qui est in eadem civ­i­tate, ubi datur, vel intra cen­tes­i­mum mil­iar­i­um ab ea, intra quin­quag­in­ta dies se excus­abit aut post hoc non lib­er­abitur, sed onere tenebitur. quo­rum si neu­trum fecer­it, in eadem causa erit, in qua fuis­set, si iudi­ca­tum esset suo per­icu­lo eum ces­sare, cum praeterea nul­lam viam excu­san­di se reli­quam habeat. qui autem plus cen­tum mil­ia a civ­i­tate abest, ei vice­na mil­ia com­putabun­tur per sin­gu­los dies, ex quo sci­at (denun­tian­dum autem est ei a mag­is­trat­i­bus aut coram aut ad domum) et praeter hos alios trig­in­ta dies habebit ad causam agen­dam. hoc per­tinet eti­am ad tes­ta­men­to datos, sive tutores sint sive cura­tores, qui cura­tores con­fir­mari solent a praeside.]

2. Het­eron de ekeino ehuriskomen ek tys mark­ou nomovesias zyty­sews acion: tw gar en auty ty polei onti, en hy kex­eirotony­tai y entos heka­ton mili­wn pen­tykon­ta hymer­wn edwken ho nomovetys provesmi­an. tw de huper heka­ton mil­ia dia­tri­bon­ti kav’ hekastyn hymer­an dein arivmeis­vai eikosi mil­ia ekeleusen kai ecwven toutwn allas tri­akon­ta hymeras pro­s­evyken eis dikaiolo­gian. hov­en sum­bainei, ean y tis apo heka­ton hecykon­ta mili­wn tas dia­tribas poioumenos, toutw einai provesmi­an oktw kai tri­akon­ta hymeron, oktw men twn heka­ton hecykon­ta mili­wn, hws kav’ hekastyn hymer­an eikosi mili­wn ariv­moumen­wn, tri­akon­ta de tas pros tyn dikaiolo­gian. estai oun en xeironi tacei ho por­rhwven dia­trib­wn tou entos heka­ton mili­wn ontos y en auty ty polei, eige toutois men aei pen­tykon­ta hymerai provesmias eisin, ekeinois de elat­tous. all’ ei kai ta mal­ista to hry­ton tou nomou tau­tyn apotelei tyn dianoian, homws hy gnwmy tou nomove­tou allo boule­tai. ohutws gar kai ker­bidios skai­bo­las kai pau­los kai domi­tios oulpi­anos ohi kor­u­faioi twn nomik­wn grafousin, faskontes ohutws dein tau­ta para­fu­lat­tein, hws myde­pote tini elat­tw didos­vai twn pen­tykon­ta hymer­wn provesmi­an, tote de makroter­an, hopotan hy diarivm­y­sis twn epi ty hodw hymer­wn pros­tive­me­my tais tri­akon­ta hymerais, has pros dikaiolo­gian ho nomos did­wsin, huper­bainei tas pen­tykon­ta hymeras, ohion ean tina fwmen apo tetrakosi­wn tes­sarakon­ta mili­wn dia­tribein: ohutos gar tys men hodou hecei hymeras eikosi duo, pros dikaiolo­gian de allas tri­akon­ta. [id est: Ali­ud quoque inven­imus hoc in ordi­na­tione divi Mar­ci, de quo vided­dum est. nam ei, qui est in eadem civ­i­tate, in qua datus est, vel intra cen­tes­i­mum mil­iar­i­um, quin­quag­in­ta dierum spatium legis lator ded­it, ei autem, qui extra cen­tes­i­mum mil­iar­i­um habi­tat, per sin­gu­los dies vice­na mil­ia com­putari ius­sit et praeter hos alios trig­in­ta dies adiecit ad causam agen­dam. unde evenit, ut, si quis as mil­i­tar­i­um cen­tes­i­mum sex­a­ges­i­mum habitet, spatium habitu­rus sit dierum octo et trig­in­ta, octo scil­icet propter mil­ia cen­tum et sex­ag­in­ta utpote per sin­gu­los dies vice­nis milibus com­pu­tatis, trig­in­ta autem ad causam agen­dam. erit igi­tur dete­ri­ore loco qio longius habi­tat quam qui est intra cen­tes­i­mum mil­iar­i­um vel in ipsa civ­i­tate, quo­ni­am his sem­per quin­quag­in­ta dierum spatium datur, illis autem pau­cio­rum. at etsi maxime ver­ba legis hanc sig­ni­fi­ca­tionem habent, tamen sen­ten­tia legis latoris ali­ud flag­i­tat: et ita scri­bunt Cer­vid­ius Scaevola et Paulus et Domi­tius Ulpi­anus principes iuris auc­to­rum et aiunt sic haec accip­i­en­da esse, ut numque ulli spatium minus quin­quag­in­ta dierum detur, tum autem longius, cu, sum­ma dierum itiner­is adi­unc­ta trig­in­ta diebus, quos ad causam agen­dam lex ded­it, quin­quag­in­ta dies super­at: ut si quem dica­mus habitare ad mil­iar­i­um quadrin­gen­tes­i­mum quadra­ges­i­mum: is enim itiner­is habebit dies vig­in­ti duos et ad ius dicen­dum alios triginta.]

3. Para­fu­la­cousin de tau­tyn tyn provesmi­an pantes ohi hop­w­soun paraitoumenoi epitropyn y koura­to­ri­an y meros ge tau­tys. [id est: Hoc spatium observ­abunt quicumque a tutela curave parteve eius se excusant.]

4. Akolou­von de estin pis­teuein, hoti ei kai tini eidei paraity­sews y tis xrw­menos, ouk all­ws akousvy­se­tai, ean my fula­cy tyn provesmi­an, ei my ara tys het­eras polews poli­tys estin. [id est: Con­se­quens est ut dica­mus, ut etsi quam excu­sa­tio­n­is speciem habeat quis, non aliter audiatur nisi spatium observet: modo ne sit alien­ae civ­i­tatis civis.]

5. Ohutws de epanagkes estin fulat­tein tyn provesmi­an, hoti kan dikaiol­o­gysamenos afevy, my eleu­ver­ous­vai auton ohi veio­ta­toi seby­ros kai antwni­nos dylousin en diat­a­cei keleu­santes my krateis­vai ton eis topon autou xeirotonyven­ta, hws ouk econ dedomenon eis topon ontos epitropou. [id est: Et ita nec­es­sar­i­um est spatium ser­vare, ut ne eum qui­dem lib­er­a­tum esse, qui causa per­ac­ta excusa­t­us sit, divi Severus et Anton­i­nus in con­sti­tu­tione declararint, tutorem esse negantes eum, qui in locum eius datus sit, utpote non lic­i­to sat­um in locum eius qui sit tutor.]

6. Apoxry de entos tys provesmias entux­ein monon: ean gar meta tau­ta my hek­wn apoleifvy, ouk estai para­graqi­mos. diop­er ean afos­i­wsews xarin monon entuxy, my epimeiny de meta tau­ta ty dikaiolo­gia, meta tyn provesmi­an hupope­seitai ty para­grafy. kai leg­ei touto diat­acis twn autokra­tor­wn seby­rou kai antwni­nou. [id est: Suf­ficit autem intra spatium adesse tan­tum: nam si postea non sua sponte abeat, non poter­it prae­scribi. quare si dicis causa tan­tum adfuer­it nec per­se­veret postea in causa agen­da, post spatium in prae­scrip­tionem incidet; idque ait con­sti­tu­tio imper­a­to­rum Sev­eri et Antonini.]

7. Ean gar tis dia noson y di’ allyn anagkyn, ohion valassys y xeimwnos y efodou lyst­wn y tina het­er­an para­plysian, emprovesmws my dun­y­tai entux­ein, sungn­wmys tugx­anein. ohu tyn pistin yrkei susty­sai kai ec autou tou fusei dikaiou, plyn alla kai diat­acis estin twn autokra­tor­wn seby­rou kai antwni­nou tau­ta legousa. [id est: Nam si quis propter mor­bum vel aliam ius­tam causam, puta nav­i­ga­tio­n­is vel hiemis vel latron­um incur­sus vel aliam sim­i­lem, ad tem­pus adesse non pos­sit, venia ei datur. qua de re satis erat con­stare vel ex ipso iure nat­u­rae: sed eti­am con­sti­tu­tio est imper­a­to­rum Sev­eri et Antoni­ni in eam sententiam.]

8. Eide­nai de dei, hoti ouk apoxry to pro­s­elvein tw dika­zon­ti, alla dei auton kai peri tou eidous tys afe­sews mar­turas­vai, kai ei pol­la exei pros afesin dika­ia, pan­ta ono­ma­sai: ei de my, homoios estin tw myde tyn arxyn pros­e­ly­lu­voti ho pro­s­elvwn men, dikaion de afe­sews my ono­masas. [id est: Sed sci­en­dum est non suf­fi­cere iudicem adire, sed oportere eti­am de specie excu­sa­tio­n­is tes­tari, et qui mul­tas habeat excu­sa­tio­n­is causas, omnes alle­gare; quod nisi dac­it, sim­ilis est ei qui plane non adi­it is qui adi­it qui­dem, sed causam excu­sa­tio­n­is non edidit.]

9. Ahi de pen­tykon­ta hymerai sun­ymme­nai qyf­i­zon­tai arx­om­e­nai apo tou kairou tys gnwsews, en hw tis egnw heau­ton dedos­vai. [id est: Quin­quag­in­ta dies numer­an­tur con­tinui incip­i­entes a tem­pore sci­en­ti­ae, quo quis se datum esse compererit.]

10. Xry de mia mar­turas­vai pro bymatos y all­ws epi hupom­ny­matwn: dunatai de kai bib­lidia epi­dounai xam­aven, hws ohi autoi fasin autokra­tores. [id est: Oportet autem una [una del.] tes­tari pro tri­bunali vel aliter apud acta: pos­sunt autem et libel­li edi de plano, ut aiunt iidem imperatores.]

11. Tau­ta peri twn fulas­sein tyn provesmi­an ofeilon­twn: peri de twn my hupokeimen­wn tais provesmi­ais fere ske­qwme­va. [id est: Haec de iis qui spatium obser­vare debent: iam videa­mus de iis, qui spati­is non tenentur.]