Codex Iustinianus – Liber V

(… Testi Latini – felicemassaro.it)

2a . Et in his enim causis locum habere constitutiones sancimus, quae de culpa tam mariti quam uxoris loquuntur, ut, quemadmodum dos et donatio propter nuptias perit, ita et mulieres indotatae in quartam partem, quam et viris et mulieribus ex hac lege destinavimus, amissionis periculum sustineant.

2b . Iudicio de moribus, quod antea quidem in antiquis legibus positum erat, non autem frequentabatur, penitus abolito: omnibus etenim causis requisitis et perlectis, quas antiquitas introducebat, nihil validum praeter eas, quas anteriores constitutiones et praesens dispositio introduxit, invenimus. * IUST. A. HERMOGENI MAG. OFF. *<A 533 D.XV K.DEC.CONSTANTINOPOLI DN. IUSTINIANO PP. A. III CONS.>

5.17.12

Testo in lingua greca


5.18.0. Soluto matrimonio dos quemadmodum petatur.

 

5.18.1

Imperatores Severus, Antoninus . Dubium non est post aestimationem dotis pactione vel stipulatione interposita, ut ipsae res, si dissoluto matrimonio extarent, uxori reddantur, ancillas cum partu ex stipulatu iudicio restitui oportere. * SEV. ET ANT. AA. GEMINAE. *<A 197 PP. III ID. APRIL. LATERANO ET RUFINO CONSS.>

5.18.2

Imperatores Severus, Antoninus . Secundum rationem iuris existimas restitui tibi debere dotem a fisco, qui bona damnati patris tui suscepit. Licet enim viro quondam tuo pater tuus heres extiterit, attamen iuri tuo hoc derogari non potest, cum et ipse pater sine voluntate tua nec exigere nec accipere dotem poterat * SEV. ET ANT. AA. AQUILIAE. *<A 207 PP. PRID. NON. APRIL. APRO ET MAXIMO CONSS.>

5.18.3

Imperator Antoninus . Si ignorans statum erotis ut liberum duxisti et dotem dedisti isque postea servus est iudicatus, dotem ex peculio recipies et si quid praeterea tibi debuisse eum apparuerit. Filii autem tui, ut ex libera nati incerto tamen patre, spurii ingenui intelleguntur * ANT. A. HOSTILIAE. *<A 215 PP. VI K. SEPT. LAETO II ET CEREALE CONSS.>

5.18.4

Imperator Antoninus . Dos a patre profecta, si in matrimonio decesserit mulier filia familias, ad patrem redire debet. * ANT. A. APOLLONIO. *<A 225 PP. XVI K. SEPT. FUSCO II ET DEXTRO CONSS.>

5.18.5

Imperatores Valerianus, Gallienus . Si quidem vivit apud hostes uxor tua, nondum frater eius quasi heres dotem repetere potest. Si vero diem functa est et hereditatem eius possit vindicare, dotis quoque repetitio ei iure competit, cum in stipulatum deducta sit * VALER. ET GALLIEN. AA. ET VALER. C. TAURO. *<A 259 PP. II NON. MAI. AEMILIANO ET BASSO CONSS.>

5.18.6

Imperatores Diocletianus, Maximianus . Si circumscripta matre vestra viliore pretio dotales res aestimatae sunt, quid super huiusmodi contractuum vitio statutum sit, vulgo patet.

1 . Proinde si dolosis artibus mariti circumventam matrem vestram iniqua aestimatione circumscriptam apud praesidem provinciae evidentibus probationibus ostenderitis, quando possidentibus vobis ad obtinenda praedia etiam doli mali exceptionis potestas opituletur, sciet, quatenus religionem iudicationis suae temperare debeat.

2 . Sin autem etiam maritus in aestimatione gravatum se adleget, veritate examinata non amplius quam pretium iustum restituere compellatur.

3 . Haec tum locum habent, cum res in natura sunt. Si tamen extinctae sint, pretium, quod dotali instrumento inditum sit, id considerabitur * DIOCL. ET MAXIM. AA. ALEXANDRIAE ET NERONI. *<A 290 VEL 293 PP. VII K. NOV. IPSIS AA. CONSS.>

5.18.7

Imperatores Diocletianus, Maximianus . Filiae pecuniam adimere, quam habes in potestate, minime prohiberis. Nam si pro ea dotem dedisti, hanc constante matrimonio ne consentiente quidem ipsa, matrimonio autem dissoluto invita repetere non potes * DIOCL. ET MAXIM. AA. ET CC. EROTIO. *<A 294 S. V ID. FEBR. SIRMI CC. CONSS.>

5.18.8

Imperatores Diocletianus, Maximianus . Nec maritus, licet post divortium in quantum facere possit condemnandus est, post idoneus factus, qui non reddiderat integrum, residuam probabiliter solutionem recusat. At cum eius heredes in solidum conveniendos non ambigitur, ne cum his solvendo factis experiri non possis, superstitiosam geris sollicitudinem * DIOCL. ET MAXIM. AA. ET CC. SALLUSTIAE. *<A 294 D. XIII K. APRIL. SIRMI CC. CONSS.>

5.18.9

Imperatores Diocletianus, Maximianus . Dotis actione successores mariti super eo, quod ei dotis nomine fuerat datum, convenire debes. Ingrediendi enim in possessionem rerum dotalium, heredibus mariti non consentientibus, sine auctoritate competentis iudicis nullam habes facultatem * DIOCL. ET MAXIM. AA. ET CC. MARCIAE. *<A 294 S. D. VIII K. NOV. CC. CONSS.>

5.18.10

Imperatores Diocletianus, Maximianus . Si socero filiae tuae dotem dedisti, licet in eius positus potestate gener tuus rebus humanis exemptus sit, tamen non de peculio, sed in solidum a te consentiente filia conventum eum satis oportet facere. * DIOCL. ET MAXIM. AA. ET CC. EPIGONO. *<A 294 S. VII ID. NOV. HERACLIAE CC. CONSS.>

5.18.11

Imperatores Honorius, Theodosius . Si constante matrimonio maritus fatali fuerit sorte consumptus, dos, quae data dicitur vel promissa ex eius uxoris facultatibus, ad eam revertatur, nihilque sibi ex hoc defuncti heres audeat vindicare, quod ad mulierem recurrere fecit obitus maritalis. * HONOR. ET THEODOS. AA. MARINIANO PP. *<A 422 D. III NON. NOV. RAVENNAE HONORIO XIII ET THEODOSIO X AA. CONSS.>

5.19.0. Si dos constante matrimonio soluta fuerit.

 

5.19.1

Imperatores Honorius, Theodosius . Si constante matrimonio a marito uxori dos sine causa legitima refusa est, quod legibus stare non potest, quia donationis instar perspicitur obtinere, eadem uxore defuncta ab eius heredibus cum fructibus ex die refusae dotis marito restituatur, ita ut proprietas eiusdem liberis ex eadem susceptis alienari contra leges a marito non possit. * HONOR. ET THEODOS. AA. MARINIANO PP. *<A 422 D. III NON. NOV. RAVENNAE HONORIO XIII ET THEODOSIO X AA. CONSS.>

5.20.0. Ne fideiussores vel mandatores dotium dentur.

 

5.20.1

Imperatores Gratianus, Valentinianus, Theodosius . Sive ex iure sive ex consuetudine lex proficiscitur, ut vir uxori fideiussorem servandae dotis exhibeat, eam iubemus aboleri. * GRAT. VALENTIN. ET THEODOS. AAA. CYNEGIO PP. *<A 381 D. VIII NON. SEPT. EUCHERIO ET SYAGRIO CONSS.>

5.20.2

Imperator Justinianus . Generali definitione constitutionem pristinam ampliantes sancimus nullam esse satisdationem vel mandatum pro dote exigendum vel a marito vel a parte eius vel ab omnibus qui dotem suscipiunt. Si enim credendam mulier se suamque dotem parti mariti existimavit, quare fideiussor vel alius intercessor exigitur, ut causa perfidiae in conubio eorum generetur * IUST. A. IULIANO PP. *<A 530 D. X K. AUG. LAMPADIO ET ORESTA CONSS.>

5.21.0. Rerum amotarum.

 

5.21.1

Imperator Alexander Severus . Compensationis aequitatem iure postulas. Non enim prius exsolvi quod debere te constiterit aequum est, quam petitioni mutuae responsum fuerit, eo magis, quod ea te persequi dicis, quae divortii causa amota quereris

1 . Cum igitur apud competentem iudicem ex stipulatu conveniaris, apud eundem doce tui iuris res ablatas esse. * ALEX. A. POLYDEUCAE. *<A 229 PP. XVI K. DEC. ALEXANDRO A. III ET DIONE CONSS.>

5.21.2

Imperatores Diocletianus, Maximianus . Divortii gratia rebus uxoris amotis a marito vel ab uxore mariti rerum amotarum edicto perpetuo permittitur actio. Constante etenim matrimonio neutri eorum neque poenalis neque famosa actio competit, sed de damno in factum datur actio * DIOCL. ET MAXIM. AA. ET CC. SERENO. *<A 290 VEL 293 D. V K. OCT. IPSIS AA. CONSS.>

5.21.3

Imperatores Diocletianus, Maximianus . De rebus, quas divortii causa quondam uxorem tuam abstulisse proponis, rerum amotarum actione contra successores eius non in solidum, sed quantum ad eos pervenit, quod si res extent, dominii vindicatione uti non prohiberis. * DIOCL. ET MAXIM. AA. ET CC. QUARTIONI. *<A 290 VEL 293 D. V NON. DEC. IPSIS AA. CONSS.>

5.22.0. Ne pro dote mulieri bona mariti addicantur.

 

5.22.1

Imperatores Diocletianus, Maximianus . Ut uxori pro dote addicantur bona quondam mariti, iure prohibitum est. Sane si nullo relicto successore non idoneus decessit, secundum iuris formam, quatenus successionis modus patitur, indemnitati tuae consulere non prohiberis * DIOCL. ET MAXIM. AA. ET CC. APOLLINARIAE. *<A 293 D. V NON. DEC. AA. CONSS.>

5.23.0. De fundo dotali.

 

5.23.1

Imperatores Severus, Antoninus . Si aestimata praedia data essent in dotem et convenisset, ut electio mulieri servetur, nihilo minus lex iulia locum habet. Est autem alienatio omnis actus, per quem dominium transfertur * SEV. ET ANT. AA. DIDAE. *<A 213 PP. XII K. MART. ANTONINO A. IIII ET BALBINO CONSS.>

5.23.2

Imperator Gordianus . Mariti, qui fundum communem cum alio in dotem inaestimatum acceperunt, ad communi dividundo iudicium provocare non possunt, licet ipsi possint provocari. * GORD. A. DOMITIANAE. *<A 241 PP. V NON. OCT. GORDIANO A. II ET POMPEIANO CONSS.>

5.24.0. Divortio facto apud quem liberi morari vel educari debent.

 

5.24.1

Imperatores Diocletianus, Maximianus . Licet neque nostra neque divorum parentium nostrorum ulla constitutione caveatur, ut per sexum liberorum inter parentes divisio celebretur, competens tamen iudex aestimabit, utrum apud patrem an apud matrem matrimonio separato filii morari ac nutriri debent. * DIOCL. ET MAXIM. AA. ET CC. CAELESTINAE. *<A 294 S. XVI K. IUL. BEROAE CC. CONSS.>

5.25.0. De alendis liberis ac parentibus.

 

5.25.1

Imperator Pius . Parentum necessitatibus liberos succurrere iustum est. * PIUS A. BASSO. *< SINE DIE ET CONSULE.>

5.25.2

Imperatores divi fratres . Competens iudex a filio te ali iubebit, si in ea facultate est, ut tibi alimenta praestare possit. * DIVI FRATRES CELERI. *<A 161 D. ID. APRIL. IPSIS III ET II AA. CONSS.>

5.25.3

Imperatores divi fratres . Si competenti iudici eum, quem te ex claudio enixam esse dicis, filium eius esse probaveris, alimenta ei pro modo facultatum praestari iubebit. Idem, an apud eum educari debeat, aestimabit * DIVI FRATRES TATIANAE. *<A 162 PP. XIII K. MART. ROMAE RUSTICO ET AQUILINO CONSS.>

5.25.4

Imperatores Severus, Antoninus . Si patrem tuum officio debito promerueris, paternam pietatem tibi non denegabit. Quod si sponte non fecerit, aditus competens iudex alimenta pro modo facultatium praestari tibi iubebit. Quod si patrem se negabit, quaestionem istam in primis idem iudex examinabi * SEV. ET ANT. AA. SABINO. *<A 197 PP. NON. FEBR. LATERANO ET RUFINO CONSS.>

5.26.0. De concubinis.

 

5.26.1

Imperator Constantinus . Nemini licentia concedatur constante matrimonio concubinam penes se habere. * CONST. A. AD POP. *<A 326 PP. XVIII K. IUL. CAESAREAE CONSTANTINO A. VII ET C. CONSS.>

5.27.0. De naturalibus liberis et matribus eorum et ex quibus casibus iusti efficiuntur.

 

5.27.1

Imperator Constantinus . Senatores seu perfectissimos, vel quos in civitatibus duumviralitas vel sacerdotii, id est phoenicarchiae vel syriarchiae, ornamenta condecorant, placet maculam subire infamiae et alienos a romanis legibus fieri, si ex ancilla vel ancillae filia vel liberta vel libertae filia vel scaenica vel scaenicae filia vel ex tabernaria vel ex tabernarii filia vel humili vel abiecta vel lenonis aut harenarii filia vel quae mercimoniis publicis praefuit susceptos filios in numero legitimorum habere voluerint aut proprio iudicio aut nostri praerogativa rescripti : ita ut, quidquid talibus liberis pater donaverit, sive illos legitimos seu naturales dixerit, totum retractum legitimae suboli reddatur aut fratri aut sorori aut patri aut matri.

1 . Sed et uxori tali quodcumque datum quolibet genere fuerit vel emptione collatum, etiam hoc retractum reddi praecipimus: ipsas etiam, quarum venenis inficiuntur animi perditorum, si quid quaeritur vel commendatum dicitur, quod his reddendum est quibus iussimus aut fisco nostro, tormentis subici iubemus.

2 . Sive itaque per ipsum donatum est qui pater dicitur, vel per alium sive per interpositam personam, sive ab eo emptum vel ab alio, sive ipsorum nomine comparatum, statim retractum reddatur quibus iussimus aut, si non existunt, fisci viribus vindicetur.

3 . Quod si existentes et in praesentia rerum constituti agere noluerint pacto vel iureiurando exclusi, totum sine mora fiscus invadat.

4 . Quibus tacentibus et dissimulantibus a defensione fiscali duum mensuum tempora limitentur, intra quae si non retraxerint vel propter retrahendum rectorem provinciae interpellaverint, quidquid talibus filiis vel uxoribus liberalitas impura contulerit, fiscus noster invadat, donatas vel commendatas res sub poena quadrupli severa quaestione perquirens. * CONST. A. AD GREGORIUM. *<A 336 LECTA XII K. AUG. CARTH AGINE NEPOTIANO ET FACUNDO CONSS.>

5.27.2

Imperatores Arcadius, Honorius . Matre vel legitimis filiis vel nepotibus aut pronepotibus cuiuscumque sexus, uno pluribusve, existentibus bonorum suorum unam tantum unciam pater naturalibus filiis seu filiabus eorumque genetrici vel, si sola sit concubina, semunciam largiendi vel relinquendi habeat potestatem. Quidquid vero ultra modum concessum relictum sit, legitimis liberis vel matri vel ceteris successoribus iure reddetur * ARCAD. ET HONOR. AA. ANTHEMIO PP. *<A 405 D. ID. NOV. CONSTANTINOPOLI STILICHONE II ET ANTHEMIO CONSS.>

5.27.3

Imperatores Theodosius, Valentinianus . Si quis seu liber ipse seu curiae sit nexibus obligatus, et tradendi filios naturales, vel omnes vel quos quemve maluerit, eius civitatis curiae, unde ipse oritur, et in solidum heredes scribendi liberam ei concedimus facultatem.

1 . Quod si cui non ex urbe, sed vico vel possessione qualibet oriundo naturales liberi contigerunt, eosque velit sub definitione praedicta curiae splendore honestare et hereditatis opibus adiuvare, eius civitatis adscribendi sunt ordini, sub qua vicus ille vel possessio censeatur.

2 . Quod si alterutram regalium civitatum patriam sortiatur, sit ei liberum susceptam ex inaequali coniugio subolem cuiuscumque civitatis decurionibus immiscere, dummodo civitas quae eligitur totius provinciae teneat principatum. Indignum est enim, ut, qui sacratissimae urbis ubere gloriatur, naturales suos non illustris ordine civitatis illuminet

3 . Haec sive postrema definiat sive donationem cuiuslibet quantitatis in liberos naturales pater conferat: et quod de subeunda sorte curiali seu testamento seu actorum fide constituat, ita ratum esse stabiliterque volumus observari, ut, sive abstinendo hereditatibus sive abdicando donationes naturales liberi curialem voluerint evitare fortunam posteaque paternarum opum vel in solidum vel ex parte reperti fuerint possessores, licet eas alienaverint, omnimodo ad condicionem, in qua pater eos amplificatis opibus esse voluit, etiam inviti cogantur accedere.

4 . Et si filiam naturalem vel filias habuit et eam vel eas curiali vel curialibus civitatis, ex qua oriundus est vel sub qua vicus vel possessio unde oritur consistit, vel eius civitatis, quae principatum totius provinciae tenet, matrimonio collocavit, haec eadem et in persona eius vel earum ad exemplum marium obtinebunt.

5 . Quid enim interest, utrum per filios an per generos commoditatibus civitatum consuletur, et utrum novos lex faciat curiales, an foveat quos invenit? * THEODOS. ET VALENTIN. AA. AD APOLLONIUM PP. *<A 443 D. XVII K. IAN. CONSTANTINOPOLI POST CONSULATUM EUDOXII ET DIOSCORI.>

5.27.4

Imperatores Leo, Anthemius . Quoniam desideria morientium ex arbitrio viventium non sine iusta ratione colligimus, et is, qui naturalem filium habens hortantibus legibus ultro ad instar legitimi filii municipalibus eum voluit adgregare muneribus et donare patriae principalem, manifestavit notumque fecit sine dubio professione certissima facultatum suarum omnium elegisse se adfectione debita successorem, cum certe huiusmodi personis adeo sacratissima constitutione subventum sit, ut nec renuntiandi eis aut alienandi vel repudiandi paternas hereditates aut donationes in fraudem curiae concedatur facultas, sed muneribus patriae susceptis patrimonia subire cogantur, nullam e diverso calumniantium vocem penitus patiemur admitti, sed ips um philocalum et paternorum bonorum omnium ab intestato heredem et bostrenae civitatis curiae principalem iniuncta vel iniungenda sibi munera subire ex eoque genitos vel nascendos filios similiter paternae condicioni subiacere praecipimus.

1 . Et huiusmodi formam in omnibus causis, quae similiter in cuiuscumque civitatis ordine curiaque contigerint, in posterum decernimus observari. * LEO ET ANTHEM. AA. ARMASIO PP. *<A 470 D. K. IAN. CONSTANTINOPOLI IORDANE ET SEVERO CONSS.>

5.27.5

Imperator Zeno . Divi Constantini, qui veneranda christianorum fide Romanum munivit imperium, super ingenuis concubinis ducendis uxoribus, filiis quin etiam ex isdem vel ante matrimonium vel postea progenitis suis ac legitimis habendis, sacratissimam constitutionem renovantes iubemus eos, qui ante hanc legem ingenuarum mulierum ( nuptiis minime intercedentibus) electo contubernio cuiuslibet sexus filios procreaverunt, quibus nulla videlicet uxor est, nulla ex iusto matrimonio legitima proles suscepta, si voluerint eas uxores ducere, quae antea fuerant concubinae, tam coniugium legitimum cum huiusmodi mulieribus ingenuis, ut dictum est, posse contrahere, quam filios utriusque sexus ex earundem mulierum priore contubernio procreatos, mox quam nuptiae cum matribus eorum fuerint celebratae, suos patri et in potestate fieri et cum his, qui postea ex eodem matrimonio suscepti fuerint, vel solos, si nullus alius deinde nascatur, tam ex testamento volentibus pa tribus etiam ex integro succedere quam ab intestato petere hereditatem paternam: pactis, quae matrimonii tempore super dotalibus vel ante nuptias donationis rebus subsecuta fuerint, etiam ad ipsorum personas pertinentibus, ut una cum fratribus suis postea ex isdem parentibus forte progenitis, aut soli, si nullus alius sit procreatus, dotis et ante nuptias donationis pro tenore legum nec minus pactorum emolumenta recipiant.

1 . Hi vero, qui tempore huius sacratissimae iussionis necdum prolem aliquam ex ingenuarum concubinarum consortio meruerunt, minime huius legis beneficio perfruantur, cum liceat easdem mulieres sibi prius iure matrimonii copulare non extantibus legitimis liberis aut uxoribus ac legitimos filios utpote nuptiis procedentibus procreare, nec debeant, quos ex ingenua concubina dilato post hanc legem matrimonio nasci voluerint, ut iusti ac legitimi postea videantur, magnopere postulare. * ZENO A. SEBASTIANO PP. *<A 477 D. X K. MART. POST CONSULATUM ARMATI.>

5.27.6

Imperator Anastasius . Iubemus eos, quibus nullis legitimis existentibus liberis in praesenti aliquae mulieres uxoris loco habentur, ex his sibi progenitos seu procreandos suos et in potestate sua legitimosque habere propriasque substantias ad eos vel per ultimas voluntates vel per donationes seu alios legi cognitos titulos si voluerint transferre, ab intestato quoque eorum ad hereditatem vocandos, nec aliquam quaestionis seu altercationis exercendae sub qualibet astuta subtilique legum vel constitutionum occasione super his vel agnatis seu cognatis genitoris eorum vel quibusdam aliis superesse facultatem in posterum: nihilo minus, quisquis huiusmodi mulierem uxoris loco dotalibus instrumentis confectis habuerit, pro eius subole similem eandemque formam custodiri, ne adimatur ei licentia sibi quodammodo per liberos proprios suum patrimonium adquirendi.